Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:37:05.245095+00:00

Мухаддес Китап: Юхан

Мухаддес Китап: Юхан

1. Алғы сөз

1. Юхан

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Юхан

Юхан

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

Алғы сөз

Юхан жазған Хош Хабар

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул китап Жаңа Келисимдеги төрт Хош Хабардың төртиншиси. Бул Хош Хабарды елши Юхан жазған. Оның өзи китапта жазылған көп ўақыялардың гүўасы болған. Юханның бул Хош Хабарды жазғандағы мақсети адамлардың Ийсаның Қутқарыўшы Масийх екенине исениўинен ҳәм бул арқалы өмирге ерисиўинен ибарат еди (20:31).

Бул китап әзелден бар болған Сөз ҳаққында мағлыўмат пенен басланады. Иләҳий Сөз дүнья жаратылмастан алдын бар болған. Не жаратылған болса, ҳәммеси Сөз арқалы пайда болған. Қудайдың Сөзи адам болып туўылды, Ол Ийса Масийх еди. Ийса Масийх қараңғылыққа батып кеткен бул дүньяға өмир нуры болып келди. Масийхқа исенген ҳәр бир адам аспандағы Әкени танып алады ҳәм мәңги өмирге ийе болады.

Ийса Масийх адамларға Өзиниң кимлигин түсиндириў ушын ҳәр түрли сүўретлеўлерди пайдаланады. Ол Өзин «өмир наны», «өмир беретуғын тири булақ», «дүньяның нуры», «жақсы шопан», «жол, ҳақыйқат ҳәм өмир», «ҳақыйқый жүзим ағашы» ҳәм «адамларды ақыретте қайта тирилтиўши, оларға өмир бериўши» деп атайды.

Китаптың 13–17-бапларында Ийсаның Өз шәкиртлерине қылған ғамхорлығына, Устаз ҳәм шәкиртлери арасындағы мүнәсибетке итибар бериледи. Китаптың кейинги бапларында Ийсаның қолға алыныўы, азапланыўы, өлтирилиўи ҳәм тирилиўи ҳаққындағы ўақыялар орын алған (18–21-баплар). Китап Ийса тирилгеннен соң бир неше мәрте шәкиртлерине көрингени ҳаққындағы ўақыялар менен тамамланады.

1

Өмир сөзи

1^1Ең баста Сөз бар еди. Сөз Қудай менен бирге еди. Сөз Қудай еди+. 2Ең бастан-ақ Ол Қудай менен бирге еди.

3Ҳәмме нәрсе Ол арқалы жаратылды. Олсыз ҳеш нәрсе жаратылған емес+. 4Онда өмир бар еди. Өмир адамлардың нуры еди+. 5Нур қараңғылықта жарқырайды, қараңғылық оны жеңе алмады.

6Қудай тәрепинен жиберилген Яқыя атлы бир адам бар еди+. 7Ол нур ҳаққында гүўалық бериўге ҳәм өзиниң гүўалығы арқалы ҳәммени исендириўге келди+. 8Оның өзи нур емес еди, бирақ ол нур ҳаққында гүўалық бериўге жиберилген еди. 9Ҳәмме адамды жақты қылатуғын ҳақыйқый нур дүньяға келди+.

10Сөз дүньяда еди. Дүнья Ол арқалы жаратылған еди, бирақ дүнья Оны танымады. 11Өз жерине келди, бирақ Өз халқы Оны қабыл етпеди+. 12Бирақ Ол Өзин қабыл еткенлерге, атына исенгенлердиң ҳәммесине Қудайдың балалары болыў ҳуқықын берди+. 13Олар қаннан да, денениң қәлеўинен де, я адамның қәлеўинен де емес, ал Қудайдан туўылды+.

14Сөз адам болып арамызда жасады. Бизлер Оның уллылығын, Әкеден келген, мийримге ҳәм ҳақыйқатқа толы болған жалғыз Улдың уллылығын көрдик+.

15Яқыя Ол ҳаққында бәлент даўыс пенен гүўалық берип былай деди:

– «Мениң изимнен Келиўши меннен уллы. Себеби Ол меннен бурын бар еди», – деп айтқан Адамым – Усы+. 16Оның толылығынан ҳәммемиз мийрим үстине мийрим алдық. 17Өйткени Мухаддес Нызам Муўса арқалы берилген еди, бирақ мийрим ҳәм ҳақыйқат Ийса Масийх[*] арқалы келди+. 18Ҳеш ким ҳеш қашан Қудайды көрген емес. Бирақ Оны Әкениң қушағындағы Өзи Қудай болған жалғыз Ул танытты+.

Шомылдырыўшы Яқыяның ўазы

(Мат 3:1-12; Мрк 1:1-8; Лук 3:15-17)

19•Яҳудий басшылары Ерусалимнен руўханийлер менен лебийлилерди[*] жиберип, Яқыядан: «Сен кимсең?» деп сорағанда, оның гүўалығы мынадай болды. 20Ол тән алды, танбады. «Мен Масийх емеспен», – деп ашық мойынлады+.

21Олар және Яқыядан:

– Ондай болса, сен кимсең? Илияссаң[*] ба? – деп сорады.

– Ол емеспен, – деди Яқыя.

– Сен сол пайғамбармысаң?[*] – деп сорады олар.

– Яқ, – деп жуўап берди ол+.

22Сонда олар Яқыяға:

– Кимсең, айт, бизлерди жибергенлерге бир жуўап берейик. Өзиң ҳаққында не дейсең? – деди.

23Яқыя:

– Ийшая пайғамбардың айтқанындай мен: «Ийемиздиң жолын дүзетиңлер»[*], – деп шөлде бақырған даўыспан, – деди+.

24-25Парисейлерден[*] жиберилгенлер Яқыядан:

– Егер сен Масийх та, Илияс та, я сол пайғамбар да болмасаң, сонда неге адамларды шомылдырып жүрсең? – деп сорады.

26Яқыя оларға былай деп жуўап берди:

– Мен суў менен шомылдыраман, бирақ араңызда сизлер танымайтуғын Биреў турыпты. 27Меннен соң киятырған Адам – Усы[*]. Мен Оның аяқ кийиминиң баўын шешиўге де ылайықлы емеспен.

28Булардың ҳәммеси Иордан дәрьясының арғы жағасындағы Бетанияда, Яқыяның шомылдырып жүрген жеринде болды.

Қудайдың Қозысы

29Ертеңине Яқыя өзине қарай киятырған Ийсаны көргенде былай деди:

– Мине, дүньяның гүнасын Өзине алатуғын Қудайдың Қозысы!+
30«Меннен кейин бир Адам киятыр. Ол меннен уллы. Себеби Ол меннен бурын бар еди», – деп айтқаным Усы. 31Мениң өзим Оны билмейтуғын едим, бирақ Израилдың Оны таныўы ушын мен суў менен шомылдырыўға[*] келдим+.

32Яқыя гүўалық берип және былай деди:

– Мухаддес Руўхтың кептер пишининде аспаннан түсип, Оның үстинде турғанын көрдим+. 33Мен Оны билмейтуғын едим. Бирақ, мени суў менен шомылдырыў ушын жиберген Қудай маған: «Мухаддес Руўхтың түсип, кимниң үстинде турғанын көрсең, Мухаддес Руўх пенен шомылдыратуғын Сол», – деген еди+. 34Мен буны көрип: «Бул – Қудайдың Улы» деп гүўалық бердим.

Ийсаның дәслепки шәкиртлери

35Ертеңине Яқыя және шәкиртлериниң екеўи менен бирге турған еди+. 36Ол өтип баратырған Ийсаны көрип:

– Мине, Қудайдың Қозысы! – деди+.

37Еки шәкирт оның бул сөзлерин еситип, Ийсаның изине ерди. 38Ийса артына бурылып, изинен киятырғанларды көргенде, олардан:

– Не излеп жүрсизлер? – деп сорады.

– Қай жерде жасайсаң, Рәбби? – деди олар. Рәбби – «устаз» дегенди билдиреди+.

39– Келип көриңлер, – деди Ийса.

Олар барып, Ийсаның қай жерде жасайтуғынын көрди ҳәм сол күни Оның менен қалды. Саат төртлер шамасында еди.

40Яқыяның сөзлерин еситип, Ийсаның изине ерген еки адамның бири Шимон Петрдиң туўысқаны Андрей еди+. 41Андрей дәслеп өз туўысқаны Шимонды излеп таўып, оған:

– Бизлер Масийхты таптық, – деди. Масийх – Қудай ўәде еткен Қутқарыўшы.+

42Андрей оны Ийсаға алып келди. Ийса оған қарап:

– Сен Юхан улы Шимонсаң. Сен Кифа деп аталасаң, – деди. Кифа – бул Петрдиң басқа аты[*]+.

43Келеси күни Ийса Галилаға бармақшы болды. Филипти таўып, оған:

– Изиме ер, – деди.

44Филип те Андрей менен Петр сыяқлы Бетсайда қаласынан еди+. 45Филип Натаниелди таўып, оған:

– Бизлер Муўса Мухаддес Нызамда ҳәм пайғамбарлар да өз Жазыўларында жазған Адамды, Юсуптиң Улы, насыралы Ийсаны таптық, – деди+.

46Натаниел оған:

– Насырадан жақсы нәрсе шығар ма еди? – деди.

– Келип көр, – деди Филип.

47Ийса Натаниелдиң Өзине жақынласып киятырғанын көрип, ол ҳаққында былай деди:

– Мине, ишинде ҳийлеси жоқ, нағыз израиллы+.

48Натаниел Ийсадан:

– Мени қаяқтан таныйсаң? – деп сорады.

– Филип сени шақырмастан бурын, сени әнжир ағашының астында көрдим, – деп жуўап берди Ийса.

49Натаниел Ийсаға:

– Устаз, Сен Қудайдың Улысаң, Сен Израилдың Патшасысаң! – деди+.

50Ийса оған:

– Сени әнжир ағашының астында көргенимди айтқаным ушын исенип атырсаң ба? Булардан да уллы ислерди көресең! – деди.

51Ийса және:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: аспанның ашылғанын, Қудайдың периштелериниң Адам Улының[*] алдына келип-кетип атырғанын көресизлер, – деди+.

2

Ийсаның биринши кәраматы

2^1Еки күн өткеннен соң, Галиланың Кана қаласында үйлениў тойы болды. Ийсаның анасы сол жерде еди+. 2Ийса менен шәкиртлери де тойға мирәт етилген еди. 3Шарап таўысылғанда, Ийсаның анасы Оған:

– Олардың шарабы таўысылды, – деди.

4Ийса оған:

– Апа, бул Мениң жумысым емес. Мениң ўақтым еле келген жоқ, – деди+.

5Ийсаның анасы хызметшилерге:

– Ол сизлерге не десе де, соны ислеңлер, – деди.

6Сол жерде диний әдет бойынша яҳудийлер тазаланыў ушын қолланатуғын, ҳәр қайсысының сыйымлылығы еки-үш метрета[*] алатуғын алты тас гүзе бар еди+.

7Ийса хызметшилерге:

– Гүзелерди суўға толтырыңлар, – деди.

Олар гүзелерди аўзына дейин толтырды.

8Сонда Ийса хызметшилерге:

– Енди буннан алып, той басқарыўшыға апарыңлар, – деди.

Олар алып барды. 9Той басқарыўшы шарапқа айланған суўды татып көрди. Оның қаяқтан келгенин билмеди, тек алып келген хызметшилер ғана билетуғын еди. Той басқарыўшы күйеўди шақырып:

10– Ҳәр бир адам алдын жақсы шарапты, адамлар мәс болғаннан соң пәсирегин береди. Бирақ сен жақсы шарапты ҳәзирге дейин сақлапсаң-ғо, – деди.

11Ийса бул биринши кәраматлы белгисин Галиланың Кана қаласында көрсетип, Өз уллылығын аян етти. Шәкиртлери де Оған исенди.

12Буннан кейин Ийса анасы, туўысқанлары ҳәм шәкиртлери менен Капарнаҳум қаласына келди ҳәм ол жерде бир неше күн қалды+.

Ийсаның Ибадатханадан сатыўшыларды қуўыўы

(Мат 21:12-13; Мрк 11:15-17; Лук 19:45-46)

13•Яҳудийлердиң Қутқарылыў байрамы[*] жақынласып қалғанда, Ийса Ерусалимге кетти+. 14Ибадатханада ири қара мал, қой ҳәм кептер сатыўшыларды, сол жерде отырған ақша алмастырыўшыларды көрди. 15Ийса арқаннан қамшы ислеп, барлық саўдагерлерди, қойларды ҳәм ири қара малларды Ибадатханадан қуўып шығарды. Ақша алмастырыўшылардың ақшаларын шашып, столларын аўдарып таслады. 16Ол кептер сатыўшыларға:

– Мыналарды бул жерден жоқ етиңлер, Әкемниң Үйин базарға айландырмаңлар! – деди+.

17Сонда шәкиртлери: «Сениң Үйиңе болған ықласым ишимди жейди»[*], – деп айтылған Мухаддес Жазыўдағы сөзлерди еслерине түсирди+.

18Яҳудий басшылары Ийсадан:

– Буларды ислеўге бийлигиң бар екенин бизлерге қандай кәраматлы белги менен дәлиллей аласаң? – деп сорады+.

19Ийса оларға жуўап берип:

– Бул Ибадатхананы бузыңлар, Мен оны үш күнниң ишинде қайта тиклеймен, – деди+.

20Олар Ийсаға:

– Бул Ибадатхана қырық алты жылда қурылған, Сен оны үш күнниң ишинде тиклемекшимисең? – деди.

21Бирақ Ийсаның Ибадатхана деп айтқаны Өз денеси еди. 22Ийса өлимнен қайта тирилгеннен соң, шәкиртлери Оның бул сөзлерин еслерине түсирип, Мухаддес Жазыўға ҳәм Ийсаның бул сөзине исенди+.

23Ийса Ерусалимде, Қутқарылыў байрамында болғанда, көплер Ол ислеген кәраматлы белгилерди көрип, Оның атына исенди+. 24Бирақ Ийса ҳәмме адамлардың кеўиллерин билгенликтен, Өзин оларға исенбеди. 25Оған адам ҳаққында ҳеш кимниң гүўалығының ҳәжети жоқ еди. Өйткени адамның кеўлинде не бар екенин Ол билетуғын еди.

3

Ийса ҳәм Никодим

3^1Парисейлер арасында яҳудий басшыларының бири болған Никодим атлы бир адам бар еди+. 2Ол бир күни түнде Ийсаға келип, Оған:

– Устаз, Сениң Қудайдан келген бир муғаллим екениңди билемиз. Себеби ҳеш ким Қудай оның менен бирге болмаса, Сен ислеп атырған кәраматлы белгилерди ислей алмайды, – деди.

3Ийса оған:

– Саған шынын, ҳақыйқатын айтаман: ким де ким қайтадан[*] туўылмаса, Қудайдың Патшалығын көре алмайды, – деп жуўап берди.

4Никодим Ийсадан:

– Қартайған адам қалай қайтадан туўыла алады? Ол анасының қурсағына екинши мәрте кирип, қайтадан туўыла ала ма? – деп сорады.

5Ийса оған жуўап берип былай деди:

– Саған шынын, ҳақыйқатын айтаман: ким де ким суўдан ҳәм Мухаддес Руўхтан туўылмаса, Қудайдың Патшалығына кире алмайды+. 6Денеден туўылған – дене, Мухаддес Руўхтан туўылған – руўх болады. 7Саған: «Қайтадан туўылыўың керек», – дегениме ҳайран қалма. 8Самал қәлеген жеринде еседи, оның даўысын еситесең, бирақ қаяқтан келип, қаяққа кететуғынын билмейсең. Мухаддес Руўхтан туўылған ҳәр бир адам да усындай.

9Никодим Ийсадан:

– Бул қалай болыўы мүмкин? – деп сорады.

10Ийса оған былай деп жуўап берди:

– Сен Израилдың устазы бола тура, усыларды билмейсең бе? 11Саған шынын, ҳақыйқатын айтаман: бизлер билгенимизди сөйлеймиз, көргенимиз ҳаққында гүўалық беремиз. Ал сизлер бизлердиң гүўалығымызды қабыл етпей атырсызлар. 12Сизлерге жердеги нәрселер ҳаққында айтқанымда исенбесеңлер, аспандағы нәрселер ҳаққында айтсам, қалай исенесизлер? 13Аспаннан келген Адам Улынан басқа ҳеш ким аспанға шыққан емес+. 14Муўсаның шөлде жыланды жоқары көтергени сыяқлы[*], Адам Улы да жоқары көтерилиўи тийис+. 15Сонлықтан Оған исенген ҳәр бир адам[*] мәңгилик өмирге ийе болады.

16Қудай бул дүньяны соншелли сүйгенликтен, Өзиниң жалғыз Улын берди. Оның Улына исенген ҳәр бир адам набыт болмай, мәңгилик өмирге ийе болады+. 17Қудай Улын бул дүньяны ҳүким етиў ушын емес, ал дүньяны Ол арқалы қутқарыў ушын жиберди+. 18Оған исенген адам ҳүким етилмейди. Ал исенбеген адам әлле қашан ҳүким етилген, өйткени ол Қудайдың жалғыз Улының атына исенбеди+. 19Ҳүким мынадан ибарат: дүньяға нур келди, бирақ адамлардың ислери жаман болғанлықтан, олар нурға қарағанда қараңғылықты жақсы көрди+. 20Жаманлық ислеўши ҳәр бир адам нурды жек көреди ҳәм ислери әшкара болмаўы ушын, нурға келмейди+. 21Бирақ ҳақ ис ислеўши адам ислериниң Қудай алдында исленгени көринсин деп, нурға келеди.

Ийса ҳәм Яқыя

22Буннан соң, Ийса шәкиртлери менен Яҳудияға келди. Бир неше ўақыт олар менен бирге сол жерде қалып, адамларды шомылдырды+. 23Яқыя да Салимниң қасындағы Айнонда шомылдырып жүрди, себеби ол жерде суў мол еди. Адамлар келип, шомылдырылатуғын еди. 24Өйткени Яқыя еле қамалмаған еди+. 25Сонда Яқыяның шәкиртлери менен бир яҳудий арасында диний әдет бойынша тазаланыў ҳаққында тартыс пайда болды+. 26Олар Яқыяға келип:

– Устаз, Иордан дәрьясының арғы жағасында сениң менен бирге болған, сен гүўалық берген Адам бар-ғо, Сол шомылдырып жүрипти. Ҳәмме адам Оған бармақта, – деди+.

27Яқыя былай деп жуўап берди:

– Қудайдан берилмесе, адам өзине ҳеш нәрсе ала алмайды+. 28«Мен Масийх емеспен, мен тек Оның алдынан жиберилгенмен», – деп айтқаныма сизлер гүўасызлар+. 29Келиншек кимге тийисли болса, сол күйеў болады. Бирақ күйеўди тыңлап турған досты оның даўысын еситип, қатты қуўанады. Мен де сондай қуўанышқа толдым+. 30Оның уллыланыўы, ал мениң пәсейиўим тийис.

31Жоқарыдан келген ҳәммеден уллы. Жерден болған жерге тийисли ҳәм жердеги нәрселер ҳаққында сөйлейди. Ал аспаннан келген ҳәммеден уллы. 32Ол көргени ҳәм еситкени ҳаққында гүўалық береди, бирақ гүўалығын ҳеш ким қабыл етпейди. 33Оның гүўалығын қабыл еткен Қудайдың ҳақ екенин тастыйықлайды+. 34Қудай тәрепинен жиберилген Қудайдың сөзлерин сөйлейди. Себеби Қудай Руўхын өлшеўсиз береди. 35Әке Өз Улын сүйеди ҳәм ҳәмме нәрсени Оның қолына тапсырған+. 36Улға исенген адам мәңгилик өмирге ийе болады. Улды тыңламаған адам өмир көрмейди, ал Қудайдың ғәзеби оның үстинде қалады+.

4

Ийса ҳәм самариялы ҳаял

41-3Парисейлер Ийсаның Яқыяға қарағанда көп шәкирт арттырып, оларды шомылдырып жүргенин еситти. Ҳақыйқатында Ийсаның Өзи емес, ал шәкиртлери шомылдыратуғын еди. Ийса буны билгенде Яҳудиядан шығып, және Галилаға кетти++.

4Баратырып, Самария арқалы өтиўи керек еди+. 5Солай етип, Ол Самарияның Сихар деп аталған қаласына келди. Бул қала Яқыптың өз баласы Юсупке берген жерине жақын еди+. 6Сол жерде Яқыптың қудығы да бар еди. Ийса жол жүрип шаршағанлықтан, қудықтың қасында отырды. Саат он екилер шамасында еди.

7Сол ўақытта самариялы бир ҳаял суў алыўға келди. Ийса оған:

– Маған ишиўге суў бер, – деди.

8Ал Ийсаның шәкиртлери азық-аўқат сатып алыў ушын қалаға кеткен еди.

9Самариялы ҳаял:

– Сен яҳудийсең, ал мен самариялы ҳаялман. Қалай меннен суў сорап турсаң? – деди.

Өйткени яҳудийлер самариялылар менен қарым-қатнас жасамайды.

10Ийса ҳаялға:

– Егер сен Қудайдың сыйын ҳәм «Маған ишиўге суў бер», – деп айтып турғанның ким екенин билгениңде, сениң өзиң Оннан сорар едиң, Ол саған тири суў берер еди, – деп жуўап берди+.

11– Мырза! Сенде суў алатуғын ҳеш нәрсе жоқ-ғо, қудық болса терең. Сен тири суўды қаяқтан аласаң? 12Сен бул қудықты бизлерге берген, өзи де, балалары да, маллары да оннан суў ишкен, бабамыз Яқыптан уллымысаң? – деди ҳаял.

13Ийса ҳаялға былай деп жуўап берди:

– Бул суўдан ишкен ҳәр бир адам және шөллейди. 14Бирақ Мен беретуғын суўдан ишкен ҳәр бир адам мәңгиге шөллемейди. Керисинше, Мен беретуғын суў оның ишинде мәңгилик өмир беретуғын тири булаққа айланады+.

15Ҳаял Ийсаға:

– Мырза, енди шөллемеўим ушын ҳәм суў алыўға бул жерге келмеўим ушын, усы суўдан маған бер, – деди.

16– Барып, күйеўиңди бул жерге шақырып кел, – деди Ийса.

17Ҳаял Оған:

– Мениң күйеўим жоқ, – деп жуўап берди.

– Күйеўим жоқ деп, сен дурыс айттың. 18Сениң бес күйеўиң болды. Ҳәзир бирге жасап атырған адамың да күйеўиң емес. Буны сен дурыс айттың, – деди Ийса.

19Ҳаял Оған:

– Мырза, Сениң пайғамбар екениңе көзим жетип тур+. 20Ата-бабаларымыз бул таўда сыйынды, бирақ сизлер: «Сыйыныўға тийисли жер Ерусалимде», – дейсизлер, – деди+.

21Ийса оған былай деди:

– Ҳаял, Маған исен, Қудай Әкеге бул таўда да, Ерусалимде де сыйынбайтуғын ўақыт киятыр. 22Сизлер билмейтуғыныңызға сыйынасызлар, ал бизлер билетуғынымызға сыйынамыз. Себеби қутқарылыў яҳудийлерден+. 23Бирақ, ҳақыйқый сыйыныўшылардың Қудай Әкеге руўх ҳәм ҳақыйқатлық пенен сыйынатуғын ўақты келеди. Әне, сол ўақыт ҳәзир келди. Қудай Әке де Өзине усылай сыйынатуғынларды излеп атыр+. 24Қудай – Руўх, Оған сыйынатуғынлар да руўх ҳәм ҳақыйқатлық пенен сыйыныўы тийис+.

25Ҳаял Ийсаға:

– Масийхтың келетуғынын билемен. Ол келгенде, бизлерге ҳәммесин билдиреди, – деди. Масийх «майланған» дегенди билдиреди+.

26Ийса оған:

– Сениң менен сөйлесип турған Мен – Солман, – деди+.

27Сол ўақытта Ийсаның шәкиртлери келди ҳәм Оның бир ҳаял менен сөйлесип турғанын көрип, ҳайран қалысты. Бирақ олардың ҳеш қайсысы: «Сен оннан не сорап турсаң?» ямаса «Оның менен неге сөйлесип турсаң?» – деп сорамады.

28Сонда ҳаял гүзесин қалдырып, қалаға кетти ҳәм адамларға:

29– Келиңлер, маған ислеген ислеримниң ҳәммесин айтып берген Адамды көриңлер. Ол Масийх емес пе екен? – деди.

30Адамлар қаладан шығып, Ийсаға қарай жүрди.

31Соның арасында шәкиртлери Ийсадан өтинип:

– Устаз, аўқат же! – деди.

32Бирақ Ийса оларға:

– Менде сизлер билмейтуғын аўқат бар, – деди.

33Шәкиртлер бир-бирине:

– Мүмкин, биреў Оған аўқат әкелген шығар? – дести.

34Бирақ Ийса оларға былай деди:

– Мениң аўқатым – Мени Жибергенниң еркин орынлаў ҳәм Оның исин тамамлаў+. 35Сизлер: «Жыйын-теримге еле төрт ай бар», – деп айтпайсызлар ма? Бирақ, сизлерге айтатуғыным: көзлериңизди ашып, егинзарға қараңлар. Олар писип жетилисип, жыйын-теримге таяр тур+. 36Орақшы өз ҳақын алады ҳәм мәңгилик өмир ушын зүрәәт жыйнайды. Солай етип, еккен де, орған да бирге қуўанады+. 37«Биреўи егеди, басқасы орады», – деген нақыл усыған туўры келеди. 38Мен сизлерди өзлериңиз мийнет етпеген зүрәәтти орыўға жибердим. Басқалар мийнет еткен еди, ал сизлер олардың мийнетиниң зүрәәтин алдыңлар.

Самариялылардың Ийсаға исениўи

39«Ол маған ислеген ислеримниң ҳәммесин айтып берди», – деген ҳаялдың гүўалығы себепли, сол қаладағы самариялылардың көбиси Ийсаға исенди. 40Сонлықтан самариялылар Ийсаға келип, өзлери менен қалыўды өтинди. Ол сол жерде еки күн қалды. 41Ийсаның сөзин еситип, және де көбирек адамлар исенди.

42Олар ҳаялға:

– Бизлер енди сениң сөзлериң себепли емес, ал Оның сөзлерин өзлеримиз еситип, Оның ҳақыйқаттан да дүньяның Қутқарыўшысы екенин билгенимиз себепли исенемиз, – деди+.

Ийсаның патша хызметкериниң улына шыпа бериўи

(Мат 8:5-13; Лук 7:1-10)

43Еки күн өткеннен соң, Ийса сол жерден шығып, Галилаға кетти. 44Ийсаның Өзи: «Пайғамбар өз ўатанында қәдирсиз», – деп айтқан еди+. 45Ол Галилаға келгенде, галилалылар Оны жыллы жүзлилик пенен қабыл алды. Өйткени олар да Ерусалимдеги Қутқарылыў байрамына барып, Ийсаның сол жерде ислеген барлық ислерин көрген еди+.

46Ийса және Өзи суўды шарапқа айландырған Галиланың Кана қаласына келди. Сол жерде патшаның бир хызметкери болып, оның улы Капарнаҳумда аўырып атырған еди+. 47Ол Ийсаның Яҳудиядан Галилаға келгенин еситип, Оған барды. Келип, өлим төсегинде жатырған улына шыпа бериўди Ийсадан өтинди.

48Ийса оған:

– Сизлер кәраматлы белгилерди ҳәм таң қаларлық нәрселерди көрмегенше исенбейсизлер! – деди+.

49Патша хызметкери Ийсаға:

– Мырза, улым өлип қалмастан бурын келе гөр! – деди.

50Ийса оған:

– Бар, улың жасайды, – деди.

Ол адам Ийсаның сөзине исенип, кетти. 51Жолда киятырғанда оны хызметшилери қарсы алып, оған баласының тири қалғанын айтты. 52Ол хызметшилеринен баласының аўҳалының саат нешеде жеңиллескенин сорағанда, олар:

– Кеше түски саат бирде ыссылығы түсти, – деди.

53Сонда баланың әкеси буның: «Улың жасайды», – деп Ийса айтқан ўақытта болғанын билип, оның өзи ҳәм шаңарағындағылардың ҳәммеси исенди+.

54Бул – Ийсаның Яҳудиядан Галилаға келгеннен соң ислеген екинши кәраматлы белгиси еди+.

5

Ҳәўиздеги ләңниң шыпа табыўы

5^1Буннан соң, яҳудийлердиң бир байрамы болып, Ийса Ерусалимге кетти. 2Ерусалимдеги Қой дәрўазасы қасында еврейше Бейтзата деп аталған бес айўанлы бир ҳәўиз бар еди+. 3-4Бул жерде соқыр, ақсақ ҳәм ләң болған жүдә көп кесел адамлар жататуғын еди[*]. 5Сол жерде отыз сегиз жылдан бери кесел болған бир адам бар еди. 6Ийса оның жатырғанын көргенде, узақ ўақыттан бери усы аўҳалда екенин билип, оннан:

– Тәўир болыўды қәлейсең бе? – деп сорады.

7Кесел адам Оған:

– Мырза, суў қозғалғанда, мени ҳәўизге түсиретуғын ҳеш кимим жоқ. Мен бараман дегенше, басқа адам меннен бурын түсип алады, – деди.

8Ийса оған:

– Орныңнан тур, төсегиңди ал да, жүр, – деди+.

9Ол адам сол ўақытта-ақ шыпа тапты ҳәм төсегин алып жүрип кетти. Бул Шаббат күни еди. 10Сонлықтан яҳудий басшылары шыпа тапқан адамға:

– Бүгин Шаббат күни-ғо, төсегиңди алып жүриўге болмайды, – деди+.

11Бирақ, сол адам оларға былай деп жуўап берди:

– Маған шыпа берген Адам: «Төсегиңди ал да, жүр», – деди.

12– Саған: «Төсегиңди ал да, жүр», – деген Адам ким? – деп сорады олар.

13Ал шыпа тапқан адам Оның ким екенин билмейтуғын еди. Себеби Ийса сол жердеги халықтың арасында көринбей қалған еди.

14Соңынан Ийса сол адамды Ибадатханада ушыратып қалды ҳәм оған:

– Мине, сен шыпа таптың. Саған еле де жаманырақ нәрсе болмаўы ушын, буннан былай гүна ислеме, – деди.

15Сол адам барып, өзине шыпа берген Адамның Ийса екенин яҳудий басшыларына айтып берди.

16Бундай ислерди Шаббат күни ислегени ушын, яҳудий басшылары Ийсаны қуўдалай[*] баслады+. 17Бирақ Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Әкем[*] усы күнге дейин мийнет етип киятыр, Мен де мийнет етип атырман.

18Сол себепли яҳудий басшылары Оны өлтириў ушын және де көбирек ҳәрекет етти. Өйткени Ол тек Шаббат күнин бузып ғана қоймай, Қудайды Әкем деп, Өзин Қудайға теңлестирген еди+.

Қудай Улының бийлиги

19Ийса яҳудийлерге былай деди:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Ул Әкениң қылған ислерин көрмегенше, Өзлигинен ҳеш нәрсе ислей алмайды. Әке нени ислесе, Улы да соны ислейди. 20Себеби Әке Улын сүйеди ҳәм ислегенлериниң ҳәммесин Оған көрсетеди. Сизлерди ҳайран қалдыратуғын булардан да уллырақ ислерди Оған көрсетеди+. 21Әкениң өлилерди тирилтип, оларға өмир бергени сыяқлы, Улы да қәлеген адамына өмир береди+. 22Әке ҳеш кимди ҳүким қылмайды, Ол пүткил ҳүкимди Улына тапсырған+. 23Солай етип, ҳәмме адам Әкени ҳүрмет еткени сыяқлы, Улды да ҳүрмет етсин. Улды ҳүрмет етпеген Оны жиберген Әкени де ҳүрмет етпеген болады+.

24Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Мениң сөзлеримди тыңлап, Мени Жибергенге исенген адамда мәңгилик өмир бар. Ол ҳүким етилмей, өлимнен өмирге өтти+. 25Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: өлилердиң Қудайдың Улының даўысын еситетуғын ўақты келеди ҳәм ол ҳәзир келди де. Оның даўысын еситкенлер тириледи+. 26Өйткени Әкениң Өзи өмирдиң тийкары болғаны сыяқлы, Улдың Өзине де өмирдиң тийкары болыўды инам етти+. 27Оған ҳүким етиў бийлигин де берди. Себеби Ол – Адам Улы.+

28Буған ҳайран қалмаңлар. Қәбирдегилердиң ҳәммесиниң Оның даўысын еситетуғын ўақты киятыр+. 29Олар қәбирлерден шығады. Жақсылық қылғанлар жасаў ушын, жаманлық қылғанлар ҳүким етилиў ушын қайта тириледи+. 30Мен Өзлигимнен ҳеш нәрсе ислей алмайман. Қалай еситсем, солай ҳүким қыламан ҳәм Мениң ҳүкимим әдил. Өйткени Мен Өз еркимди емес, ал Мени жиберген Әкемниң еркин орынлайман+.

31Егер Мен Өзим туўралы Өзим гүўалық берсем, гүўалығым ҳақыйқый болмайды+. 32Бирақ Мен туўралы гүўалық бериўши басқа Биреў бар, Оның Мен туўралы берип атырған гүўалығының ҳақыйқат екенин билемен.

33Сизлер Яқыяға адамларды жибердиңлер, ол ҳақыйқат ҳаққында гүўалық берди+. 34Мен адамның гүўалығына мүтәж болмасам да, буларды сизлердиң қутқарылыўыңыз ушын айтып атырман. 35Яқыя – жанып, нур шашып турған шыра еди. Сизлер оның нурында аз ўақыт қуўаныўды қәледиңлер+.

36Бирақ Менде Яқыяникинен уллырақ гүўалық бар. Себеби Әкемниң Маған орынлаўым ушын тапсырған ислери, усы ислеп атырған ислеримниң өзи Мени Әкемниң жибергени ҳаққында гүўалық берип атыр+. 37Мени жиберген Әкемниң Өзи Мен туўралы гүўалық берип тур. Сизлер ҳеш қашан Оның даўысын да еситпегенсизлер, жүзин де көрмегенсизлер. 38Оның сөзлери де сизлерде жайласпайды, өйткени сизлер Оның Жибергенине исенбей атырсызлар. 39Сизлер Мухаддес Жазыўларды изертлейсизлер, себеби олар арқалы мәңгилик өмирге ийе боламыз, деп ойлайсызлар. Ал олар Мен туўралы гүўалық береди+. 40Бирақ сизлер мәңгилик өмирге ийе болыў ушын, Маған келиўди қәлемейсизлер.

41Мен адамлардан мақтаў қабыл қылмайман+. 42Бирақ сизлерди билемен, жүрегиңизде Қудайға деген сүйиспеншилик жоқ. 43Мен Әкемниң атынан келсем де, Мени қабыл етпей атырсызлар. Егер басқа биреў өз аты менен келсе, оны қабыл етесизлер+. 44Сизлер бир-бириңизден мақтаў еситиўди жақсы көресизлер, бирақ жалғыз Қудайдың мақтаўына ерисиўге умтылмайсызлар. Олай болса, Маған қалай исене аласызлар+?

45Мени Әкемниң алдында сизлерди айыплайды, деп ойламаңлар. Сизлерди айыплаўшы өзлериңиз үмит ететуғын Муўса болады. 46Муўсаға исенгениңизде, Маған да исенер едиңлер. Өйткени ол Мен туўралы жазған еди+. 47Бирақ Муўсаның Жазыўларына исенбесеңлер, Мениң сөзлериме қалай исенесизлер?

6

Ийсаның бес мың адамды тойғызыўы

(Мат 14:13-21; Мрк 6:30-44; Лук 9:10-17)

6^1•Буннан соң, Ийса Галила, яғный Тиберия көлиниң арғы жағасына өтти. 2Оның аўырыўларға шыпа бериў арқалы ислеген кәраматлы белгилерин көргенликтен, көп халық изине ерди. 3Ийса таўға шығып, шәкиртлери менен бирге сол жерде отырды. 4Яҳудийлердиң Қутқарылыў байрамы жақынлап қалған еди+.

5Ийса басын көтерип, Өзине қарай көп халықтың киятырғанын көрип, Филиптен:

– Бул адамларды аўқатландырыў ушын нанды қаяқтан сатып аламыз? – деп сорады+.

6Ийса бул гәпти оны сынаў ушын айтты. Себеби Ол не ислейжақ екенин Өзи билетуғын еди.

7Филип Оған:

– Олардың ҳәр бирине аз-маз берсек те, еки жүз динарлық[*] нан жетпейди, – деп жуўап берди.

8Шәкиртлеринен бири, Шимон Петрдиң туўысқаны Андрей Ийсаға:+

9– Бул жерде бир балада бес арпа наны менен еки балық бар. Бирақ усыншама адам ушын булар не болады? – деди.

10Ийса:

– Халықты жерге отырғызыңлар, – деди.

Ол жерде шөп көп болғанлықтан, бес мыңға шамалас ер адам жерге жамбаслады. 11Сонда Ийса нанларды алып, Қудайға шүкирлик етти де, отырғанларға үлестирип берди[*]. Сол сыяқлы, оларға балықларды да қәлегенинше бөлип берди+.

12Ҳәмме жеп тойғанда, Ийса шәкиртлерине:

– Аўысқан бөлеклерин жыйнап алыңлар, ҳеш нәрсе зая болмасын, – деди.

13Солай етип, шәкиртлер адамлар жеген бес арпа нанынан аўысқан бөлеклерди жыйнап, үлкен он еки себет толтырды.

14Халық Ийса ислеген кәраматлы белгини көрип:

– Ҳақыйқаттан да, Бул дүньяға келетуғын пайғамбар екен, – дести+.

15Ийса олардың келип, Өзин патша қылыў ушын зорлық пенен услайжақ екенин билгенде, және жалғыз Өзи таўға шығып кетти.

Ийсаның суўдың үсти менен жүриўи

(Мат 14:22-33; Мрк 6:45-52)

16•Кеш болғанда, Ийсаның шәкиртлери көлге барды. 17Олар бир қайыққа минип, көлдиң арғы жағасындағы Капарнаҳумға қарай жол алды. Қараңғы түссе де, Ийса еле олардың қасына келмеген еди. 18Күшли самал есип, көл толқынлана баслады. 19Шәкиртлер бес-алты шақырымдай жүзгеннен соң, көлдиң үсти менен жүрип, қайыққа жақынласып киятырған Ийсаны көрип, қорқып қалысты. 20Бирақ Ийса оларға:

– Бул – Мен, қорқпаңлар! – деди.

21Сонда олар Ийсаны қайыққа миндирмекши болды. Қайық сол ўақытта-ақ олар баратырған жағаға келип тоқтады.

22Ертеңине көлдиң арғы жағасында қалған халық ол жерде тек бир қайық болғанын, Ийсаның Өзи шәкиртлери менен бирге бул қайыққа минбегенин, ал тек шәкиртлериниң өзлери кеткенин билди. 23Сонда Ийемиз шүкирлик етип берген нанды халық жеген жердиң жақынына Тибериядан бир неше қайықлар келди. 24Ийсаның да, шәкиртлериниң де ол жерде жоқ екенин көрген халық қайықларға минди ҳәм Ийсаны излеп, Капарнаҳумға кетти.

Ийса – өмир наны

25Олар Ийсаны көлдиң арғы жағасынан таўып, Оннан:

– Устаз, Сен бул жерге қашан келдиң? – деп сорады.

26Ийса оларға жуўап берип:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: сизлер Мени кәраматлы белгилер көргениңиз ушын емес, ал нан жеп тойғаныңыз ушын излеп атырсызлар. 27Сизлер өткинши азық ушын емес, ал мәңгилик өмирге жетелейтуғын азық ушын мийнет етиңлер. Оны сизлерге Адам Улы береди. Өйткени Қудай Әке Оған Өз мөрин басып, бийлик берди, – деди+.

28Олар Ийсадан:

– Қудайға унайтуғын ислерди ислеўимиз ушын не қылыўымыз керек? – деп сорады.

29– Қудайға унайтуғын ис – Оның Жибергенине исениў, – деп жуўап берди Ийса+.

30Олар Ийсаға:

– Бизлер көрип, Саған исениўимиз ушын, қандай кәраматлы белги көрсетежақсаң? Не ислейжақсаң+? 31«Жеў ушын оларға аспаннан нан берди»[*], – деп жазылғанындай, ата-бабаларымыз шөлде манна[*] жеген, – деди+.

32Ийса оларға:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: сизлерге аспаннан нан берген Муўса емес, ал аспаннан ҳақыйқый нанды сизлерге берип турған – Мениң Әкем. 33Себеби Қудайдың наны аспаннан келип, дүньяға өмир береди, – деди.

34Халық Ийсаға:

– Мырза, бизлерге бундай нанды ҳәмме ўақыт берип тур, – деди+.

35Ийса оларға былай деди:

– Мен – өмир наныман. Маған келген адам ҳеш қашан аш болмайды ҳәм Маған исенген адам ҳеш қашан шөллемейди+. 36Бирақ Мен сизлерге: «Мени көрдиңлер, сонда да Маған еле исенбей атырсызлар», – дедим. 37Әкемниң Маған бергенлериниң ҳәммеси Маған келеди. Маған келгенлерди ҳеш қашан қуўып шығармайман+. 38Өйткени Мен Өз еркимди емес, ал Мени Жибергенниң еркин орынлаў ушын аспаннан келдим+. 39Оның Маған бергенлериниң ҳеш бирин жойтпаўым, ал ақырғы күнде ҳәммесин тирилтиўим – бул Мени Жибергенниң ерки+. 40Әкемниң ерки – Оның Улын көрип, Оған исенген ҳәр бир адамның мәңгилик өмирге ийе болыўы. Мен оны ақырғы күни тирилтемен+.

41Сонда: «Мен аспаннан келген нанман», – дегени ушын, яҳудийлер Ийсаға наразылық билдире баслады.

42– Бул – Юсуптиң улы Ийса емес пе? Бизлер Оның ата-анасын таныймыз-ғо. Енди қалай Ол: «Аспаннан келдим», – деп айтып отыр? – дести олар+.

43Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Өз ара наразы болмаңлар. 44Егер Мени Жиберген Әкем алып келмесе, ҳеш ким Маған келе алмайды, ал Маған келгенди ақырғы күни тирилтемен+. 45Пайғамбарлардың Жазыўларында: «Ҳәммеси Қудайдан тәлим алады»[*], – деп жазылған. Әкемнен еситип, Оннан үйренген ҳәр бир адам Маған келеди+. 46Қудайдан Келгеннен басқа ҳеш ким Әкени көрген емес, Әкени тек ғана Ол көрген+. 47Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: исенген адам мәңгилик өмирге ийе. 48Мен – өмир наныман. 49Ата-бабаларыңыз шөлде манна жесе де, өлип кетти. 50Бул жерде аспаннан келген бир нан бар, оны жеген адам өлмейди. 51Мен – аспаннан келген тири нанман. Егер ким де ким бул нанды жесе, мәңги жасайды. Дүньяға өмир бериў ушын, Мен беретуғын бул нан – Өз денем+.

52Сонда яҳудийлер:

– Ол қалай бизлерге Өз денесин жеўге бере алады? – деп өз ара тартыса баслады.

53Ийса оларға былай деди:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Адам Улының денесин жеп, қанын ишпесеңлер, сизлерде өмир болмайды+. 54Мениң денемди жеп, қанымды ишкен адамда мәңгилик өмир бар ҳәм Мен оны ақырғы күни тирилтемен. 55Себеби Мениң денем – ҳақыйқый азық, қаным – ҳақыйқый ишимлик. 56Денемди жеп, қанымды ишкен адам Менде жасайды, Мен онда жасайман+. 57Мени тири Әкем жибергендей ҳәм Мениң Әкем арқалы жасап атырғанымдай, Мениң денемди жеген адам да Мен арқалы жасайды. 58Аспаннан түскен нан, мине – усы. Бул нан ата-бабаларыңыз жеген маннаға уқсамайды. Олар өлип кетти, ал бул нанды жеген адам мәңги жасайды.

59Ийса бул сөзлерди Капарнаҳумдағы мәжилисханада тәлим бергенде айтты.

Мәңгилик өмир сөзлери

60Шәкиртлериниң көбиси буны еситип:

– Қандай қыйын сөзлер! Буны ким қабыллай алады? – деди.

61Шәкиртлериниң буған наразы болғанын билип, Ийса былай деди:

– Бул сөзлер исениўиңизге тосқынлық қылып атыр ма? 62Егер Адам Улының бурын болған жерине көтерилгенин көрсеңиз ше+? 63Руўх өмир береди, ал дене пайда келтирмейди. Сизлерге айтқан сөзлерим руўх ҳәм өмир+. 64Бирақ араңызда исенбейтуғынлар бар.

Өйткени Ийса кимлердиң исенбейтуғынын ҳәм кимниң Өзине сатқынлық ислейтуғынын бурыннан-ақ билетуғын еди+. 65Ийса және:

– «Әкем жол қоймаса, ҳеш ким Маған келе алмайды», – деп сол себепли айтқан едим, – деди.

66Сол ўақыттан баслап, Ийсаның шәкиртлериниң көбиси кетип қалып, енди Оның менен жүрмейтуғын болды.

67Сонда Ийса он еки шәкиртинен:

– Сизлер де кетпекшимисиз? – деп сорады.

68Шимон Петр жуўап берип:

– Ийем, бизлер кимге барамыз? Сенде мәңгилик өмир сөзлери бар. 69Бизлер Сениң Қудайдың Мухаддеси[*] екениңе исенемиз ҳәм буны билемиз, – деди+.

70Ийса оларға:

– Сизлерди, он екини таңлап алған Өзим емес пе? Бирақ араңыздағы бириңиз – шайтан, – деди+.

71Ол Шимон улы Яҳуда Исқариот ҳаққында айтқан еди. Себеби Яҳуда он екиниң бири болса да, кейин Ийсаға сатқынлық иследи+.

7

Ийса ҳәм Оның инилери

7^1Соңынан Ийса Галила бойлап жүрди, өйткени яҳудий басшылары Оны өлтирмекши болғанлықтан, Ол Яҳудияда жүриўди қәлемеди+. 2Яҳудийлердиң Қос байрамы жақынлап қалған еди+. 3Сонда Ийсаның инилери Оған:

– Бул жерден кетип, Яҳудияға бар. Сениң ислеп атырған ислериңди шәкиртлериң де көрсин+. 4Себеби өзин ашық танытпақшы болған адам жасырын ис ислемейди. Егер Сен усындай ислер ислеп атырған болсаң, Өзиңди дүньяға көрсет, – деди.

5Өйткени Оған, ҳәтте, инилери де исенбейтуғын еди.

6Ийса оларға:

– Мен ушын ылайықлы ўақыт еле келмеди. Ал сизлер ушын ҳәр қандай ўақыт қолайлы+. 7Дүнья сизлерди жек көре алмайды, бирақ Мени жек көреди. Себеби Мен оның ислериниң жаман екенлиги ҳаққында гүўалық берип жүрмен+. 8Сизлер байрамға барыңлар. Мен ҳәзирше бул байрамға бармайман, өйткени Мениң ўақтым еле толмады, – деди.

9Ийса оларға усыларды айтып, Галилада қалды.

Ийса Ерусалимдеги байрамда

10Бирақ инилери байрамға кеткеннен соң, Ийсаның Өзи де барды. Ашық түрде емес, ал жасырын барды. 11Яҳудий басшылары Ийсаны байрамда излеп: «Ол қаяқта?» – деп сорады.

12Халық арасында Ол ҳаққында көп сыбырлы сөзлер болды. Биреўлер: «Ол жақсы Адам», – десе, басқалар: «Яқ, Ол халықты жолдан азғырып атыр», – деди. 13Бирақ яҳудий басшыларынан қорққанлықтан, ҳеш ким Ол ҳаққында ашық сөйлей алмайтуғын еди+.

14Байрамның ярымы өткенде Ийса Ибадатханаға кирип, тәлим бере баслады. 15Яҳудий басшылары:

– Бул Адам ҳеш оқымаған болса да, усыншама билимди қаяқтан алған? – деп таң қалысты.

16Ийса оларға жуўап берип былай деди:

– Мениң тәлиматым Өзимдики емес, ал Мени Жибергендики+. 17Ким де ким Қудайдың еркин орынлағысы келсе, бул тәлиматтың Қудайдан ба ямаса Мен Өзлигимнен айтып атырман ба, билип алады. 18Өз атынан сөйлеўши өзине уллылық излейди, ал Өзин Жибергенниң уллылығын излеўши – ҳақыйқатшыл, Онда жалған жоқ+. 19Муўса сизлерге Мухаддес Нызамды бермеди ме? Бирақ ҳеш бириңиз де Мухаддес Нызамды орынламайсызлар. Мени не ушын өлтирмекшисизлер+?

20Халық:

– Сени жин урған ба? Ким Сени өлтирмекши? – деди+.

21Ийса сөзин даўам етип, оларға былай деди:

– Мен бир ис иследим, ҳәммеңиз буған ҳайран қалып атырсызлар. 22Муўса сизлерге сүннетти буйырғанлықтан, сизлер Шаббат күнинде де баланы сүннет етесизлер. Бирақ ҳақыйқатында, сүннет Муўсадан емес, ал оннан да алдынғы ата-бабаларыңыздан қалған[*]. 23Муўсаның Нызамы бузылмасын деп, бала Шаббат күни болса да сүннет қылынады екен, неге сизлер Маған Шаббат күни бир адамға толық шыпа бердиң, деп ашыўланасызлар+? 24Сыртқы көриниске қарап ҳүким етпеңлер, ал әдиллик пенен ҳүким шығарыңлар+.

Ийса – Масийх па?

25Сонда айырым ерусалимлилер:

– Өлтирмекши болып атырғаны усы Адам емес пе? 26Мине, Ол ашық сөйлеп тур, ал олар Оған ҳеш нәрсе деп атырған жоқ. Мүмкин, басшылар Оның Масийх екенин ҳақыйқаттан да тән алған шығар? 27Бирақ бизлер бул Адамның қаяқтан келгенин билемиз. Ал Масийх келгенде, Оның қаяқтан келгенин ҳеш ким билмейди, – дести+.

28Сол ўақытта Ибадатханада тәлим берип турған Ийса бәлент даўыс пенен былай деди:

– Сизлер Мени ҳәм Мениң қаяқтан екенимди билесизлер. Мен Өз-Өзимнен келгеним жоқ. Мени Жиберген Ҳақ, сизлер Оны билмейсизлер. 29Бирақ Мен Оны билемен, себеби Мен Оннан келдим, Мени Ол жиберди+.

30Сонда олар Ийсаны услаўға тырысты, бирақ ҳеш ким Оған қол тийгизбеди. Өйткени Оның ўақты еле келмеген еди+. 31Ал халық арасында көп адамлар Оған исенип:

– Масийх келгенде, бул Адамнан да көбирек кәраматлы белгилер ислер ме екен? – деди+.

32Парисейлер Ийса ҳаққында халық арасындағы бул сөзлерди еситти. Сонлықтан олар ҳәм бас руўханийлер Ийсаны услаў ушын сақшыларды жиберди.

33Ийса былай деди:

– Мен сизлер менен бирге аз ўақыт боламан, соңынан Мени Жибергенге қайтып бараман+. 34Мени излейсизлер, бирақ таппайсызлар. Мен болатуғын жерге сизлер келе алмайсызлар+.

35Сонда яҳудий басшылары өз ара:

– Бул Адам бизлер таба алмайтуғындай қаяққа бармақшы? Ол греклер арасына тарқалып кеткен яҳудийлерге барып, греклерге тәлим бермекши ме? 36«Мени излейсизлер, бирақ таппайсызлар. Мен болатуғын жерге сизлер келе алмайсызлар», – деген сөзлер нени аңлатады екен? – дести.

Тири суў

37Байрамның соңғы, уллы күнинде Ийса орнынан турып, бәлент даўыс пенен былай деди:

– Ким де ким шөллесе, Маған келип ишсин+. 38Мухаддес Жазыўда айтылғандай, Маған исенген адамның ишинен тири суў дәрья болып ағады+.

39Ийса бундай деп, Өзине исенетуғынлар алатуғын Мухаддес Руўх ҳаққында айтқан еди. Себеби Ол еле уллылыққа ериспегенликтен, оларға Мухаддес Руўх еле берилмеген еди+.

40Халық арасынан айырымлар бул сөзлерди еситип:

– Бул – ҳақыйқаттан да Пайғамбар, – деди+.

41Басқалары: «Бул – Масийх», – деди.

Ал гейбиреўлери: «Яқ, Масийх Галиладан келетуғын ба еди? 42Мухаддес Жазыўда Масийх Даўыттың урпағынан болып, Даўыттың ана журты Бейтлеҳем аўылынан келетуғыны[*] жазылған емес пе?» – деди+.

43Солай етип, Ийса себепли халық арасында бөлиниў пайда болды+. 44Олардың гейбиреўлери Оны усламақшы болды, бирақ ҳеш ким Оған қол тийгизбеди.

Яҳудий басшыларының Ийсаға исенбеўи

45Сақшылар қайтып келгенде, бас руўханийлер менен парисейлер олардан:

– Неге Оны алып келмедиңлер? – деп сорады.

46Сақшылар жуўап берип:

– Ҳеш ким ҳеш қашан бул Адам сыяқлы сөйлеген емес, – деди.

47Парисейлер оларға:

– Сизлер де алдандыңыз ба? 48Басшылардан ямаса парисейлерден Оған исенген адам болды ма, сирә+? 49Бирақ, Мухаддес Нызамды билмейтуғын бул халық нәлет етилген, – деди.

50Олардың бири, бурын Ийсаға келген Никодим атлы адам оларға:+

51– Нызамымыз бойынша, дәслеп адамды тыңламай турып, оның не ислегенин билместен, ҳүким етиўге бола ма? – деди+.

52Оған:

– Сен де Галиладансаң ба? Мухаддес Жазыўды жақсылап оқы, сонда Галиладан пайғамбар шықпайтуғынын билесең, – деди олар+.

53Соңынан ҳәммеси үйлерине тарқасты.

8

Бузықшылықта усланған ҳаял

8^1Ал Ийса Зәйтүн таўына кетти. 2Таң атқанда, Ол және Ибадатханаға қайтып барды. Пүткил халық Оның қасына келди ҳәм Ийса отырып, оларға тәлим бере баслады. 3Сонда диний муғаллимлер менен парисейлер Ийсаның алдына бузықшылық ислеп атырғанда усланған бир ҳаялды алып келди. Ҳаялды ортаға турғызып:

4– Устаз! Бул ҳаял бузықшылық ислеп атырғанда усланды. 5Муўса Нызамда бизлерге бундай ҳаялларды тас боран қылыўды буйырған[*]. Сен не дейсең? – деди+.

6Олар бул сөзлерди Ийсаны сынап, Оны айыплайтуғын бир сылтаў табыў ушын айтты.

Бирақ Ийса еңкейип, бармағы менен жерге жазып отыра берди+. 7Олар сораўларын даўам ете бергеннен соң, Ийса түргелип:

– Араңызда ким гүнасыз болса, сол биринши болып ҳаялға тас атсын, – деди+.

8Соңынан және еңкейип, жерге жаза берди.

9Олар бул сөзлерди еситкенде[*], жасы үлкенлеринен баслап, бирим-бирим кете баслады. Ақырында жалғыз Ийса менен ортада турған ҳаял қалды. 10Ийса орнынан турып, ҳаялға:

– Ҳаял! Олар қаяқта? Ҳеш ким сени ҳүким етпеди ме? – деди.

11– Ҳеш ким, Мырза! – деп жуўап берди ҳаял.

Ийса оған:

– Мен де сени ҳүким етпеймен, бар, буннан былай гүна ислеме, – деди+.

Ийса – дүньяның нуры

12Ийса және халыққа былай деди:

– Мен – дүньяның нурыман. Ким де ким Маған ерсе, қараңғылықта жүрмейди, ал өмир нурына ийе болады+.

13Сонда парисейлер Ийсаға:

– Сен Өзиң ҳаққында Өзиң гүўалық берип атырсаң. Сениң гүўалығың ҳақыйқат емес, – деди+.

14Ийса оларға жуўап берип былай деди:

– Мен Өзим ҳаққында Өзим гүўалық берсем де, гүўалығым ҳақыйқат. Өйткени Мен қаяқтан келгенимди ҳәм қаяққа кететуғынымды билемен. Ал сизлер Мениң қаяқтан келгенимди ҳәм қаяққа кететуғынымды билмейсизлер+. 15Сизлер адамның ой-пикири менен ҳүким етесизлер, ал Мен ҳеш кимди ҳүким етпеймен+. 16Егер Мен ҳүким етсем де, Мениң ҳүкимим әдил. Себеби Мен жалғыз емеспен. Мен ҳәм Мени Жиберген Әкем екеўимиз бирге ҳүким етемиз+. 17Сизлердиң Мухаддес Нызамыңызда еки адамның гүўалығының ҳақыйқат екени[*] жазылған-ғо+. 18Мен Өзим ҳаққында Өзим гүўалық беремен ҳәм Мени жиберген Әкем де Мен туўралы гүўалық береди+.

19Сонда олар Ийсадан:

– Сениң Әкең қаяқта? – деп сорады.

Ийса оларға:

– Сизлер Мени де, Мениң Әкемди де билмейсизлер. Егер Мени билгениңизде, Әкемди де билер едиңлер, – деди+.

20Ийса бул сөзлерди Ибадатханада тәлим берип атырып, садақа қутысының қасында айтты. Бирақ ҳеш ким Оны усламады, өйткени Оның ўақты еле келмеген еди+.

21Ийса оларға және:

– Мен кетип баратырман. Сизлер Мени излейсизлер. Бирақ өз гүналарыңыз бенен өлесизлер. Мен баратуғын жерге сизлер келе алмайсызлар, – деди+.

22Сонда яҳудий басшылары өз ара:

– Ол Өзин Өзи өлтирежақ па екен? Неге: «Мениң баратуғын жериме сизлер келе алмайсызлар», – деп атыр? – дести.

23Ийса оларға былай деди:

– Сизлер төменненсиз, Мен жоқарыданман. Сизлер бул дүньядансыз, ал Мен бул дүньядан емеспен+. 24Сонлықтан Мен: «Сизлер өз гүналарыңыз бенен өлесизлер», – деген едим. Егер Мениң Сол екениме исенбесеңлер, өз гүналарыңыз бенен өлесизлер.

25Сонда олар Ийсадан:

– Сен кимсең? – деп сорады.

Ийса оларға:

– Бастан-ақ сизлерге ким туўралы айтқан болсам, анық Солман. 26Сизлер туўралы айтатуғын ҳәм сизлерди ҳүким ететуғын көп нәрселерим бар. Мени Жиберген ҳақыйқат ҳәм Мен Оннан не еситсем, дүньяға соны сөйлеймен, – деди+.

27Олар Ийсаның Әке ҳаққында айтып турғанын түсинбеди. 28Солай етип, Ийса былай деди:

– Адам Улын жоқары көтергениңизде, Мениң Сол екенимди ҳәм Өзлигимнен ҳеш нәрсе ислемегенимди, ал Әкемниң Маған үйреткенлерин айтқанымды билип аласызлар+. 29Мени Жиберген Мениң менен бирге, Ол Мени жалғыз қалдырмады. Өйткени Мен ҳәмме ўақыт Оған унайтуғын ислерди ислеймен+.

30Ийса бул сөзлерди айтқанда, Оған көп адамлар исенди+.

Ҳақыйқат азат қылады

31Сол ўақытта Ийса Өзине исенген яҳудийлерге:

– Егер Мениң сөзлерим бойынша жасасаңлар, ҳақыйқый шәкиртлерим боласызлар. 32Сизлер ҳақыйқатты билип аласызлар, ҳақыйқат сизлерди азат қылады, – деди+.

33– Бизлер – Ибрайымның урпағымыз. Ҳеш қашан ҳеш кимге қул болмағанбыз. Неге: «Азат боласызлар», – деп атырсаң? – деди олар+.

34Ийса оларға жуўап берип былай деди:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: гүна ислейтуғын ҳәр бир адам – гүнаның қулы+. 35Қул үйде мәңги қалмайды, ул мәңги қалады+. 36Сонлықтан егер Ул сизлерди азат қылса, ҳақыйқаттан азат боласызлар. 37Сизлердиң Ибрайымның урпағы екениңизди билемен. Бирақ Мени өлтириўди қәлейсизлер, себеби Мениң сөзим кеўлиңизден орын алмайды+. 38Мен Әкемнен көргенимди айтаман. Ал сизлер әкеңизден еситкениңизди ислейсизлер.

39Олар Ийсаға жуўап берип:

– Бизлердиң бабамыз Ибрайым-ғо, – деди.

Ийса оларға:

– Егер сизлер Ибрайымның урпақлары болғаныңызда, Ибрайымның ислерин ислер едиңлер+. 40Бирақ енди Мени, Қудайдан еситкен ҳақыйқатты сизлерге айтқан Адамды өлтирежақсызлар. Ибрайым бундай исти ислемеди. 41Сизлер өз әкеңиздиң ислерин қылып атырсызлар, – деди.

– Бизлердиң жалғыз Әкемиз бар, Ол – Қудай. Бизлер некесиз туўылған жоқпыз, – деп жуўап берди олар+.

42Ийса оларға былай деди:

– Егер Қудай сизлердиң Әкеңиз болғанда, Мени сүйер едиңлер. Өйткени Мен Қудайдан келдим ҳәм усы жердемен. Мен Өзлигимнен келгеним жоқ, Мени Ол жиберди. 43Неге айтқанларыма түсинбейсизлер? Себеби Мениң сөзимди тыңлай алмайсызлар+. 44Сизлер өз әкеңиз шайтаннансыз, сизлер оның тилеклерин орынлаўды қәлейсизлер. Ол бастан-ақ адам өлтириўши еди. Ол ҳақыйқат тәрепинде турмаған, өйткени онда ҳақыйқатлық жоқ. Ол өтирик сөйлеген ўақытта өз тәбиятына тән сөйлейди. Себеби ол өтирикши ҳәм өтириктиң әкеси+. 45Бирақ Мен ҳақыйқатты айтып турғанлықтан, Маған исенбей атырсызлар. 46Қайсы бириңиз Мени гүналы деп, айыплай аласыз? Егер ҳақыйқатты айтып турған болсам, неге Маған исенбей атырсызлар? 47Ким Қудайдан болса, Қудайдың сөзлерин тыңлайды. Ал сизлер Қудайдан болмағанлықтан тыңламай атырсызлар.

Ийса ҳәм Ибрайым

48Яҳудийлер Ийсаға жуўап берип:

– Сен самариялысаң ҳәм Сени жин урған, деп айтқанымыз дурыс емес пе? – деди+.

49Ийса жуўап берип былай деди:

– Мени жин урған жоқ. Бирақ Мен Әкемди ҳүрмет қыламан, ал сизлер Мени масқаралап атырсызлар+. 50Мен Өзиме уллылық излемеймен. Уллылығымды излеўши ҳәм ҳүким етиўши Биреў бар+. 51Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: ким де ким сөзлеримди орынласа, ол ҳеш қашан өлим көрмейди+.

52Яҳудийлер Ийсаға:

– Сени жин урғанын енди билдик. Ибрайым ҳәм пайғамбарлар өлип кетти. Ал Сен: «Ким де ким Мениң сөзлеримди орынласа, ол ҳеш қашан өлим көрмейди», – деп атырсаң. 53Сен бизлердиң бабамыз Ибрайымнан уллымысаң? Ол да, пайғамбарлар да өлип кеткен. Сен Өзиңди ким деп санайсаң? – деди.

54Ийса жуўап берип былай деди:

– Егер Мен Өзимди Өзим уллыласам, Мениң уллылығым пуш болады. Мени уллылайтуғын, сизлер «Қудайымыз» деп атайтуғын Мениң Әкем+. 55Сизлер Оны билмейсизлер, ал Мен Оны билемен. Егер Оны билмеймен, десем, сизлер сыяқлы өтирикши боламан. Бирақ Мен Оны билемен ҳәм Оның сөзин орынлайман+. 56Бабаңыз Ибрайым Мениң келетуғын күнимди көретуғынына қуўанды ҳәм көрип шадланды+.

57Яҳудийлер Ийсаға:

– Сен еле елиў жасқа да толғаның жоқ-ғо. Сен Ибрайымды көрдиң бе? – деди.

58Ийса оларға:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Ибрайым туўылмастан бурын Мен бар едим, – деди.

59Сонда олар Ийсаға ылақтырыў ушын тас алды. Бирақ Ийса олардан жасырынып, Ибадатханадан шығып кетти[*]+.

9

Ийсаның иштен соқыр болып туўылған адамға шыпа бериўи

9^1Ийса өтип баратырғанда, иштен соқыр болып туўылған бир адамды көрди. 2Шәкиртлери Ийсадан:

– Устаз! Бул адамның соқыр болып туўылыўы кимниң гүнасы себепли болды, өзиниң бе ямаса ата-анасының ба? – деп сорады+.

3Ийса былай деп жуўап берди:

– Буған адамның өзиниң де, ата-анасының да гүнасы себеп болған жоқ. Қудайдың ислери оның өмиринде көриниўи ушын, ол соқыр болып туўылды. 4Еле күндиз екен, Мени Жибергенниң ислерин ислеўимиз керек. Түн келеди, сонда ҳеш ким ислей алмайды+. 5Мен дүньяда екенмен, дүньяның нурыман+.

6Ийса бул сөзлерди айтып болып, жерге түкирди де, түкириктен ылай ислеп, оны соқырдың көзлерине жақты+
7ҳәм оған:

– Барып, Силоам ҳәўизинде жуўын, – деди.

Силоам – «Жиберилген» деген мәнисти билдиреди. Ол барып жуўынды ҳәм көзлери көретуғын болып, қайтып келди+.

8Сонда қоңсылары ҳәм бурын оның тиленшилик етип отырғанын көргенлер:

– Бул – тиленшилик етип отыратуғын сол адам емес пе? – деди.

9Биреўлери: «Аўа, сол», десе, басқалары: «Яқ, ол тек соған уқсайды», деди. Ал оның өзи: «Мен сол адамман», деди.

10– Олай болса, көзлериң қалай ашылды? – деп сорады олар.

11Ол жуўап берип:

– Ийса деген Адам ылай ислеп, көзлериме жақты ҳәм маған: «Силоам ҳәўизине барып, жуўын», – деди. Сонда мен барып, жуўындым ҳәм көзлерим көретуғын болды, – деди.

12Олар:

– Ол қаяқта? – деп сорады.

– Билмеймен, – деди ол.

13Адамлар бурын соқыр болған адамды парисейлердиң алдына алып барды. 14Ийсаның ылай ислеп, соқырдың көзин ашқан күн Шаббат күни еди+. 15Сонда парисейлер де оннан көзлериниң қалай көретуғын болғанын сорады. Сол адам оларға:

– Ийса мениң көзлериме ылай жақты. Мен жуўындым ҳәм енди көретуғын болдым, – деди.

16Сонда гейбир парисейлер:

– Бул Адам Қудайдан емес. Өйткени Шаббат күни жумыс ислеп атыр, – деди.

Бирақ басқалары:

– Гүнакар адам бундай кәраматлы белгилерди қалай ислей алады? – деди.

Солай етип, олардың арасында бөлиниў пайда болды+.

17Олар және бурын соқыр болған сол адамнан:

– Көзлериңди ашқан сол Адам ҳаққында сен не айтасаң? – деп сорады.

– Ол пайғамбар, – деди ол+.

18Бирақ яҳудий басшылары көзлери ашылған адамның ата-анасын шақыртпағанша, оның бурын соқыр болғанына ҳәм енди көзлериниң көретуғынына исенбеди. 19Олар оның ата-анасынан:

– Иштен соқыр болып туўылды, деп айтқан улыңыз усы ма? Енди ол қалай көретуғын болды? – деп сорады.

20Оның ата-анасы жуўап берип:

– Оның бизлердиң улымыз екенин ҳәм соқыр болып туўылғанын билемиз. 21Бирақ, енди қалай оның көретуғын болғанын ҳәм оның көзлерин кимниң ашқанын билмеймиз. Өзинен сораң, ол ержеткен, өзи ушын өзи сөйлесин, – деди.

22Соқыр адамның ата-анасы яҳудий басшыларынан қорққанлықтан усылай деди. Себеби яҳудий басшылары: «Ким Ийсаның Масийх екенин тән алса, ол мәжилисханадан қуўылсын», – деп тил бириктирген еди+. 23Сонлықтан оның ата-анасы: «Ол ержеткен, өзинен сораң», – деген еди.

24Солай етип, парисейлер соқыр болған адамды екинши мәрте шақырып, оған:

– Ҳақыйқатын айтып, Қудайды мақта! Бизлер бул Адамның гүнакар екенин билемиз, – деди+.

25– Ол гүнакар ма, гүнакар емес пе, билмеймен. Мен тек бир нәрсени билемен: соқыр едим, енди көретуғын болдым, – деп жуўап берди ол.

26Олар және оннан:

– Ол саған не иследи? Көзлериңди қалай ашты? – деп сорады.

27– Мен сизлерге жаңа ғана айттым-ғо, бирақ сизлер тыңламадыңлар. Және не еситпекшисизлер? Сизлер де Оның шәкиртлери болыўды қәлейсизлер ме? – деп жуўап берди ол.

28Сонда яҳудийлер оған жекиринип:

– Сен Оның шәкиртисең! Ал бизлер Муўсаның шәкиртлеримиз! 29Қудайдың Муўса менен сөйлескенин билемиз. Бирақ бул Адамның қаяқтан келгенин билмеймиз, – деди+.

30Көзи ашылған адам оларға:

– Таң қаларлығы сол-дә! Сизлер Оның қаяқтан келгенин билмейсизлер, бирақ Ол мениң көзлеримди ашты. 31Бизлер Қудайдың гүнакарларды тыңламайтуғынын билемиз. Бирақ ким де ким Қудайды сыйлап, Оның еркин орынласа, соны тыңлайды+. 32Дүнья бар болғалы, иштен соқыр болып туўылған адамның көзин биреўдиң ашыўы – ҳеш еситилмеген гәп. 33Егер бул Адам Қудайдан болмағанда, ҳеш нәрсе ислей алмас еди, – деди.

34Яҳудийлер оған жуўап берип:

– Өзиң пүткиллей гүнаға батып туўылғансаң, сен бе бизлерди үйрететуғын? – деп, оны қуўып шығарды.

Руўхый соқырлық

35Парисейлердиң оны қуўып шығарғанын еситкен Ийса оны таўып:

– Сен Адам Улына[*] исенесең бе? – деп оннан сорады.

36Ол жуўап берип:

– Мырза, Ол ким? Маған айт, мен де Оған исенейин, – деди.

37Ийса оған:

– Сен Оны көрдиң. Мине, сениң менен сөйлесип турған – Оның Өзи, – деди+.

38Сонда ол:

– Ийем, исенемен, – деп, Ийсаға сыйынды.

39Ийса:

– Соқырлар көрсин, көретуғынлар соқыр болсын деп, Мен бул дүньяны ҳүким етиўге келдим, – деди.

40Ийсаның қасында болған айырым парисейлер бул сөзлерди еситип, Оған:

– Не, бизлер де соқырмыз ба? – деди+.

41Ийса оларға:

– Егер сизлер соқыр болғаныңызда, гүнаңыз болмас еди. Бирақ: «Көзлеримиз көреди» дегениңиз ушын, гүнаңыз мойныңызда қалады, – деди+.

10

Ийса – жақсы шопан

10^1– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: ким қой қораға қапыдан кирмей, басқа жерден асырылып түссе, ол – уры ҳәм басқыншы. 2Ал қапыдан кирген адам қойлардың шопаны. 3Қараўыл оған қапыны ашып береди. Қойлар шопанның даўысына қулақ салады, ол өз қойларын атпа-ат шақырып, оларды сыртқа алып шығады. 4Ол өз қойларының ҳәммесин сыртқа шығарғаннан соң, олардың алдында жүреди. Қойлар да оның изине ереди, өйткени олар шопанның даўысын таныйды. 5Олар жат адамның изине ермейди, ал оннан қашып кетеди. Себеби жат адамның даўысын танымайды.

6Ийса оларға усы тымсалды айтып берди. Бирақ олар Ийсаның не айтпақшы болғанын түсинбеди+.

7Сонлықтан Ийса және былай деди:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Мен қойлар ушын қапыман. 8Меннен бурын келгенлердиң ҳәммеси урылар ҳәм басқыншылар еди, қойлар оларға қулақ аспады. 9Мен – қапыман. Ким де ким Мен арқалы кирсе, қутқарылады. Ол киреди, шығады ҳәм жайлаў табады+. 10Уры тек урлаў, өлтириў ҳәм набыт қылыў ушын келеди. Бирақ Мен олар өмирге ийе болыўы ушын, дәўлетли өмирге ийе болыўы ушын келдим.

11Мен – жақсы шопанман. Жақсы шопан қойлары ушын жанын береди+. 12Ал жалланған адам қойлардың шопаны ҳәм ийеси емес. Сонлықтан ол қасқырдың киятырғанын көрсе, қойларды таслап қашып кетеди. Ал қасқыр қойларға шабыўыл жасап, тарқатып жибереди+. 13Өйткени ол жалланған адам болғанлықтан, қойларды қайғырмай қашып кетеди+.

14-15Мен – жақсы шопанман. Әкемниң Мени билетуғыны ҳәм Мениң Әкемди билетуғыным сыяқлы, Мен де қойларымды билемен, олар да Мени биледи. Мен қойларым ушын жанымды беремен+. 16Мениң бул қорадан болмаған басқа да қойларым бар. Оларды да алып келиўим тийис. Олар Мениң даўысымды еситеди, сонда бир шопаны бар бир сүриў болады+. 17Мен жанымды қайтып алыў ушын беремен. Сонлықтан Әкем Мени сүйеди+. 18Жанымды Меннен ҳеш ким тартып ала алмайды. Бирақ Мен оны Өзим беремен. Менде оны бериўге де, қайтып алыўға да бийлик бар. Бул буйрықты Мен Әкемнен алдым+.

19Усы сөзлер себепли, яҳудийлер арасында және бөлиниў пайда болды+. 20Олардың көбиси:

– Оны жин урған, Оның еси дурыс емес. Неге Оны тыңлап турсызлар? – деди+.

21Ал басқалары:

– Бул жинли адамның сөзлери емес. Жин соқырдың көзлерин аша ала ма? – деди+.

Басшылардың Ийсадан бас тартыўы

22Сол ўақытта Ерусалимде Ибадатхананы бағышлаў байрамы[*] болды. Қыс еди. 23Ийса Ибадатханада, Сулайманның айўанында жүрген еди+. 24Яҳудий басшылары Оның әтирапына жыйналып:

– Қашанға дейин бизлерди түсинбеўшиликке саласаң? Егер Сен Масийх болсаң, бизлерге ашығын айт, – деди+.

25Ийса оларға жуўап берип былай деди:

– Мен сизлерге айттым, бирақ сизлер исенбей атырсызлар. Әкемниң аты менен қылған ислерим Мен туўралы гүўалық берип атыр+. 26Бирақ та, сизлер исенбей атырсызлар. Себеби сизлер Мениң қойларым емессизлер. 27Мениң қойларым даўысыма қулақ асады. Мен оларды билемен, олар Мениң изиме ереди. 28Мен оларға мәңгилик өмир беремен ҳәм олар ҳеш қашан набыт болмайды. Ҳеш ким оларды Мениң қолымнан тартып ала алмайды+. 29Оларды Маған берген Әкем – ҳәммеден уллы. Әкемниң қолынан оларды ҳеш ким тартып ала алмайды. 30Мен ҳәм Әкем бирмиз+.

31Сонда яҳудий басшылары Оны тас боран қылыў ушын, жерден және тас алды+. 32Ийса олардан:

– Мен сизлерге Әкем тапсырған көп жақсы ислерди көрсеттим. Олардың қайсы бири ушын, Мени тас боран қылмақшысыз? – деп сорады.

33Яҳудий басшылары Ийсаға жуўап берип:

– Сени жақсы ислериң ушын емес, ал Қудайға тил тийгизгениң ушын, тас боран қылмақшымыз. Сен адам бола тура, Өзиңди «Қудайман», – деп атырсаң, – деди+.

34Ийса оларға былай деди:

– «Мен: сизлер қудайларсыз, дедим»[*], – деп Мухаддес Нызамыңызда жазылған емес пе+? 35Қудай Өз сөзин жиберген адамларды қудайлар деп атаған. Мухаддес Жазыўды бийкарлаўға болмайды.

36Әке Мени Өзине ажыратып алып, дүньяға жиберди. Солай екен, «Қудайдың Улыман», – дегеним ушын, неге Маған «Қудайға тил тийгизип атырсаң», – дейсизлер+? 37Егер Әкемниң ислерин қылмай атырған болсам, Маған исенбеңлер. 38Бирақ Оның ислерин қылып атырған болсам, Маған исенбесеңлер де, қылған ислериме исениңлер. Сонда Әкениң Менде, Мениң Әкеде екенимди түсинип, билип аласызлар+.

39Сол ўақытта олар Ийсаны услап алыўға және ҳәрекет қылды, бирақ Ийса олардың қолларынан қутылып қалды+.

40Ийса және Иордан дәрьясының арғы жағасына, бурын Яқыяның адамларды шомылдырып жүрген жерине барып, сол жерде қалды+. 41Оған көп адамлар келип:

– Яқыя ҳеш қандай кәраматлы белги ислемеген еди. Бирақ оның бул Адам ҳаққында айтқанларының ҳәммеси дурыс шықты, – деди+.

42Сол жерде көп адамлар Ийсаға исенди+.

11

Лазардың өлими

111-2Бетания деген аўылда Лазар атлы бир адам аўырып атырған еди. Оның қарындаслары Мәриям менен Марта да сол аўылда жасайтуғын еди. Кейинирек Ийемизге әтир май қуйып, Оның аяқларын шашы менен сүртетуғын ҳаял, усы Мәриям еди++. 3Апалы-сиңлили Ийсаға: «Ийем, Сениң жақсы көретуғын адамың аўырып атыр», – деп хабар жиберди.

4Ийса буны еситип:

– Бул аўырыўдың изи өлим менен жуўмақланбайды, ал Қудайдың уллыланыўы ушын болады. Солай етип, бул арқалы Қудайдың Улы да уллыланады, – деди.

5Ийса Мартаны, оның сиңлисин ҳәм Лазарды сүйетуғын еди. 6Ийса Лазардың аўырып атырғанын еситсе де, Өзи болып атырған жерде және еки күн қалды.

7Соңынан шәкиртлерине:

– Және Яҳудияға барайық, – деди.

8Шәкиртлери Оған:

– Устаз, яҳудийлер Сени жақында ғана тас боран қылмақшы еди-ғо. Сен және сол жерге баражақсаң ба? – деди+.

9Ийса жуўап берип:

– Күндиз он еки саат бар емес пе? Күндиз жүрген адам сүрнигип жығылмайды, өйткени ол бул дүньяның нурын көреди+. 10Ал түнде жүриўши сүрнигип жығылады, себеби онда нур жоқ, – деди+.

11Ийса бул сөзлерди айтқаннан соң, оларға және былай деди:

– Достымыз Лазар уйықлап қалды. Бирақ Мен оны оятыў ушын кетип баратырман+.

12– Ийем, уйықлап қалған болса, тәўир болады, – деди шәкиртлери.

13Ийса Лазардың өлимин нәзерде тутқан еди. Бирақ олар Ийса қәдимги уйқы ҳаққында айтты, деп ойлады.

14Сонда Ийса оларға ашық айтып:

– Лазар өлди. 15Сизлердиң исениўиңиз ушын, Мениң сол жерде болмағаныма сизлер ушын қуўанышлыман. Ал енди оған барайық, – деди.

16Сонда Егиз деп аталған Томас шәкиртлерге:

– Жүриңлер кеттик, бизлер де Оның менен бирге өлемиз, – деди+.

Ийса – қайта тирилиў ҳәм өмир

17Ийса Бетанияға жақынлағанда, Лазардың қәбирге қойылғанына төрт күн болғанын билди. 18Бетания Ерусалимге жақын, үш шақырымдай жерде болғанлықтан, 19көп яҳудийлер Марта менен Мәриямға әжағасының өлими себепли кеўил айтыўға келди. 20Марта Ийсаның киятырғанын еситип, Оны қарсы алыўға шықты. Ал Мәриям үйде қалды.

21Марта Ийсаға:

– Ийем! Егер Сен усы жерде болғаныңда, әжағам өлмес еди. 22Бирақ ҳәзир де Сен Қудайдан не сорасаң да, Қудайдың Саған беретуғынын билемен, – деди.

23Ийса оған:

– Сениң әжағаң тириледи, – деди.

24– Ақыреттеги қайта тирилиўде оның да қайта тирилетуғынын билемен, – деди Марта+.

25Ийса оған:

– Мен қайта тирилиў ҳәм өмирмен. Маған исенген адам өлсе де, жасайды+. 26Маған исенип жасап атырған ҳәр бир адам ҳеш қашан өлмейди. Усыған исенесең бе? – деди+.

27Марта Оған:

– Аўа, Ийем. Сениң дүньяға келетуғын Масийх, Қудайдың Улы екениңе исенемен, – деди+.

28Марта усыны айтып болып кетип қалды ҳәм Мәриямды шақырып алып:

– Устаз усы жерде, сени шақырып атыр, – деп оған сыбырлады.

29Мәриям буны еситиўден тез орнынан турды да, Ийсаның жанына кетти. 30Ийса еле аўылға кирмеген болып, Ол Марта менен ушырасқан жерде еди. 31Мәриям менен бирге үйде болған ҳәм оған кеўил айтып отырған яҳудийлер оның асығыслық пенен орнынан турып, сыртқа шыққанын көрди. Олар оны жылаў ушын қәбирге кетти деп ойлап, изине ерди.

32Мәриям Ийса турған жерге келгенде, Оны көрип, аяқларына жығылды да:

– Ийем! Егер Сен усы жерде болғаныңда, әжағам өлмес еди, – деди.

33Мәриямның ҳәм оның менен келген яҳудийлердиң жылағанын көргенде, Ийса руўхый қыйналып, жаны ашыды.

34– Оны қай жерге қойдыңлар? – деп сорады.

– Ийем, келип көр, – деди олар.

35Ийса көзине жас алды+.

36Сонда яҳудийлер:

– Қараңлар, оны қаншелли сүйер екен! – деди.

37Бирақ олардың айырымлары:

– Соқырдың көзлерин ашқан бул Адам Лазарды өлимнен аман алып қала алмас па еди? – деди+.

Ийсаның Лазарды тирилтиўи

38Ийса және ишинен терең қайғырып, қәбирге барды. Қәбир бир үңгирде болып, оның аўзы тас пенен жабылған еди+. 39Ийса:

– Тасты алып қойыңлар, – деди.

Марҳумның қарындасы Марта Ийсаға:

– Ийем! Ол ийисленип кеткен шығар. Өйткени оның қәбирге қойылғанына төрт күн болды, – деди.

40Ийса оған:

– «Егер Маған исенсең, Қудайдың уллылығын көресең», – деп саған айтқан жоқ па едим? – деди.

41Солай етип, олар тасты алып қойды. Ийса көзлерин аспанға тигип, былай деди:

– Әке! Мениң тилегимди еситкениң ушын, Саған миннетдаршылық билдиремен+. 42Мени ҳәмме ўақыт еситетуғыныңды билемен. Бирақ Мен буны усы жерде турған халық Мени Сениң жибергениңе исениўи ушын айттым+.

43Ийса усыларды айтып, бәлент даўыс пенен:

– Лазар, сыртқа шық! – деп бақырды+.

44Сонда аяқ-қоллары кепинлик пенен оралған, бети орамал менен байланған өли тирилип, сыртқа шықты. Ийса оларға:

– Оны шешиндирип жибериңлер, кете берсин, – деди+.

Ийсаны өлтириў ушын тил бириктириў

(Мат 26:1-5; Мрк 14:1-2; Лук 22:1-2)

45•Солай етип, Мәриямға келип, Ийсаның қылған ислерин көрген яҳудийлердиң көбиси Ийсаға исенди+. 46Бирақ айырымлары парисейлерге барып, Ийсаның қылған ислери ҳаққында айтып берди. 47Сонда бас руўханийлер менен парисейлер жоқарғы кеңесте жыйналып:

– Бизлер не қылыўымыз керек? Бул Адам көп кәраматлы белгилер ислемекте. 48Егер Оны Өз еркине жиберсек, ҳәмме Оған исенип кетеди. Сонда римлилер келип, Ибадатханамызды да, елимизди де жоқ қылады, – деди.

49Олардың бири, сол жылы бас руўханий болған Каяфа:

– Сизлер ҳеш нәрсени билмейсизлер. 50Пүткил халық набыт болғанынан гөре, халық ушын бир адамның өлиўи сизлер ушын жақсырақ екенин түсинбейсизлер ме? – деди+.

51-52Ол бул сөзлерди өзлигинен айтпаған еди. Сол жылы ол бас руўханий болғанлықтан, Ийсаның яҳудий халқы ушын, тек яҳудий халқы ушын ғана емес, ал Қудайдың тарқалып кеткен балаларын жыйнап бирлестириў ушын өлетуғынын болжап айтқан еди++.

53Солай етип, сол күннен баслап олар Ийсаны өлтириўге тил бириктирди+. 54Сонлықтан Ийса енди яҳудийлер арасында ашық жүре алмайтуғын болды. Сонда Ол шөлге жақын жердеги Эфрайым деген қалашаға кетип, шәкиртлери менен бирге сол жерде қалды.

55Яҳудийлердиң Қутқарылыў байрамы жақынлап қалған еди. Диний рәсим бойынша тазаланыў ушын, елдиң ҳәмме тәрепинен көп адамлар байрамнан бурын Ерусалимге келди+. 56Олар Ийсаны изледи ҳәм Ибадатханада турып:

– Қалай ойлайсызлар. Ол байрамға келер ме екен? – деп бир-биринен сорады. 57Ал бас руўханийлер менен парисейлер Ийсаны услаў ушын, ким де ким Оның қай жерде екенин билсе, хабар бериўди буйырған еди+.

12

Ийса Бетанияда

(Мат 26:6-13; Мрк 14:3-9)

12^1•Қутқарылыў байрамынан алты күн алдын Ийса Бетанияға, Өзи өлимнен тирилткен Лазар жасайтуғын жерге келди+. 2Сол жерде Ийса ушын кешки зыяпат берилди. Марта хызмет етип жүрген еди. Ийса менен дастурхан әтирапында жамбаслап жатырғанлардың арасында Лазар да бар еди+. 3Сонда Мәриям кишкене гүзе менен жүдә қымбат туратуғын, сап нардтан алынған әтир майды алып келип, Ийсаның аяқларына жақты ҳәм Оның аяқларын шашлары менен сүртти. Үйдиң иши әтир майдың хош ийисине толып кетти+.

4Сонда Ийсаның шәкиртлериниң бири, соңынан Оған сатқынлық ислейтуғын Яҳуда Исқариот:

5– Не ушын бул май үш жүз динарға сатылып, ақшасы жарлыларға берилмеди? – деди.

6Бул сөзлерди ол жарлыларды ойлағаны ушын емес, ал уры болғаны ушын айтты. Орталықтағы пулдың қутысы онда болып, ол қутыға салынғанлардан өзине алатуғын еди+.

7Ийса:

– Ҳаялды тынышына қой! Ол буны Мениң жерленетуғын күним ушын сақлап қойған. 8Жарлылар сизлер менен бәрқулла бирге, ал Мен сизлер менен бәрқулла бирге болмайман, – деди+.

9Көплеген яҳудийлер Ийсаның Бетанияда екенин билип, сол жерге келди. Олар тек Ийса ушын емес, ал Ол өлимнен тирилткен Лазарды көриў ушын да келди+. 10Сонда бас руўханийлер Лазарды да өлтириўге тил бириктирген еди. 11Өйткени ол себепли көп яҳудийлер Ийсаға ерип, Оған исенетуғын болды.

Ийсаның Ерусалимге салтанатлы түрде кириўи

(Мат 21:1-11; Мрк 11:1-11; Лук 19:28-40)

12•Ертеңине Ерусалимдеги байрамға келген көп халық Ийсаның да сол жерге келетуғынын еситип қалды. 13Олар пальма ағашының шақаларын алып, Ийсаны қарсы алыўға шықты ҳәм бәлент даўыс пенен былай деди:

«Ҳосанна![*]
Жаратқан Ийениң аты менен келетуғын
Израилдың Патшасы жарылқансын!»[*]+
14-15Мухаддес Жазыўда:
«Қорқпа, қыз Сион[*]!

Мине, гүрреге минип, сениң Патшаң киятыр»[*], –

деп жазылғандай, Ийса бир гүррени таўып, оған минди+.

16Оның шәкиртлери дәслеп буны түсинбеди. Бирақ Ийса уллылыққа ерискеннен соң, бул сөзлердиң Ол ҳаққында жазылғанын ҳәм халықтың буларды Ол ушын ислегенин еслерине түсирди+.

17Ийсаның Лазарды қәбирден шақырып, оны өлимнен тирилткен ўақтында Ийса менен бирге болған халық көргенлерин айтып жүрди. 18Сонлықтан Ийсаның бул кәраматлы белгини ислегенин еситкен көп адамлар Оны қарсы алыўға шықты. 19Ал парисейлер бир-бирине:

– Көрип турсызлар ма? Қолыңыздан ҳеш нәрсе келмей атыр. Пүткил дүнья Оның изине ерип кетти! – деди+.

Ийсаның Өз өлими ҳаққында алдын ала айтыўы

20Байрамда сыйыныў ушын Ерусалимге келгенлер арасында базы греклер де бар еди. 21Олар Галиланың Бетсайда қаласынан болған Филипке келип:

– Мырза, бизлер Ийсаны көриўди қәлеймиз, – деп өтиниш етти+.

22Филип барып, буны Андрейге айтты. Андрей менен Филип Ийсаға барып хабарлады.

23Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Адам Улының уллыланатуғын ўақты келди+. 24Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: бийдай дәни жерге түсип өлмесе, ол жалғыз қалады. Ал егер өлсе, көп зүрәәт береди+. 25Өз жанын қәдирлейтуғын адам оны жойтады. Ал бул дүньяда өз жанын аямайтуғын адам оны мәңгилик өмир ушын сақлайды+. 26Ким де ким Маған хызмет етиўди қәлесе, изиме ерсин. Мен қай жерде болсам, Мениң хызметшим де сол жерде болады. Ким де ким Маған хызмет етсе, оны Әкем иззет етеди.

27Енди жүрегим қайғыға толды. Мен не дейин? «Әке, Мени бул ўақыттан қутқар», – дейин бе? Бирақ Мен усы ўақыт ушын келгенмен+. 28Әке, Өз атыңды уллыла!

Сонда аспаннан:

– Атымды уллыладым, Мен оны және де уллылайман, – деген саза келди+.

29Сол жерде турып, буны еситкен аламан ишинен айырымлары: «Аспан гүркиреди», – деди. Ал басқалары: «Оған периште сөйледи», – деди+.

30Ийса оларға жуўап берип:

– Бул саза Мен ушын емес, ал сизлер ушын еситилди+. 31Ҳәзир бул дүньяның ҳүким етилетуғын ўақты келди. Ҳәзир бул дүньяның ҳәкими[*] қуўып шығарылады+. 32Мен жерден жоқарыға көтерилгенимде, ҳәмме адамларды Өзиме тартаман, – деди+.

33Ийса буны қандай өлим менен өлетуғынын билдириў ушын айтты+.

34Халық Оған былай деп жуўап берди:

– Бизлер Мухаддес Жазыўдан Масийхтың мәңги жасайтуғынын еситкенбиз. Қалай Сен: «Адам Улы жоқарыға көтерилиўи тийис», – деп атырсаң? Бул Адам Улы дегени ким+?

35Ийса былай деди:

– Және аз ўақыт нур сизлер менен бирге болады. Сизлерди қараңғылық баспаўы ушын, нур бар ўақытта жүрип қалыңлар. Қараңғылықта жүрген адам қаяққа баратырғанын билмейди+. 36Сизлерде нур бар ўақытта нурға исениңлер. Сонда нурдың балалары боласызлар.

Ийса усы сөзлерди айтып болып, олардың көзлеринен тасаланды+.

Яҳудийлердиң Ийсаға исенбеўи

37Ийса олардың көз алдында сонша кәраматлы белгилер көрсетсе де, олар Ийсаға исенбеди. 38Солай етип, Ийшая пайғамбардың айтқан мына сөзлери орынланды:

«Ийем! Бизлер айтқан хабарға ким исенди?

Жаратқан Ийениң күш-қүдирети кимге аян болды?»[*]+

39Сонлықтан олар исене алмады. Себеби Ийшая пайғамбар және былай деген еди:

40«Қудай олардың көзлерин соқыр етти,

Жүреклерин тас қылды.

Көзлери менен көрмейди,

Жүреклери менен түсинбейди.

Мен оларға шыпа бериўим ушын,

Маған қайтып келмейди»[*]+.

41Ийшая Ийсаның уллылығын көргенликтен, Ол ҳаққында сөйлеп, усы сөзлерди айтқан еди+.

42Соған қарамастан, басшылар арасында да көбиси Ийсаға исенди. Бирақ парисейлерден қорқып, мәжилисханадан қуўылмаўы ушын, исенимлерин ашық мойынламады+. 43Өйткени олар Қудайдың мақтаўынан гөре, адамның мақтаўын көбирек жақсы көрди+.

Ақырғы күн ҳәм ҳүким

44Сонда Ийса бәлент даўыс пенен былай деди:

– Маған исенген адам Мени Жиберген Қудайға исенген болады+. 45Және де, Мени көрген адам Мени Жиберген Қудайды көрген болады+. 46Маған исенген ҳәр бир адам қараңғылықта қалмаўы ушын, Мен дүньяға нур болып келдим+.

47Ким де ким Мениң сөзлеримди еситсе де, бирақ оларды орынламаса[*], Мен оны ҳүким етпеймен. Себеби Мен дүньяны ҳүким етиў ушын емес, ал оны қутқарыў ушын келдим+. 48Мени тән алмай, сөзлеримди қабылламаған адамның ҳүким етиўшиси бар. Мениң сөйлеген сөзим ақырғы күни оны ҳүким етеди+. 49Өйткени Мен Өзлигимнен сөйлеген жоқпан. Ал Мени жиберген Әкемниң Өзи не айтыўымды ҳәм қалай сөйлеўимди Маған буйырды. 50Оның буйрығының мәңгилик өмирге жетелейтуғынын билемен. Сонлықтан Мен не айтсам да, Әкемниң Маған айтқанын айтып атырман.

13

Ийсаның Өз шәкиртлериниң аяғын жуўыўы

13^1Қутқарылыў байрамының алдынғы күни Ийса Өзиниң бул дүньядан Әкесиниң жанына баратуғын ўақты келгенин билди. Ол бул дүньядағы Өзине тийисли адамларды сүйетуғын еди. Оларды ақырына дейин сүйди+.

2Ийса шәкиртлери менен кешки аўқатқа отырды. Шайтан әлле қашан Шимон улы Яҳуда Исқариоттың кеўлине Ийсаға сатқынлық қылыў нийетин салған еди+. 3Ийса Әкесиниң ҳәмме нәрсени Оның қолына бергенин, Өзиниң Қудайдан келгенин ҳәм Қудайға қайтып баратырғанын билип,+
4дастурхан басынан турды. Сыртқы кийимин шешти де, бир сүлгини алып белине байлады. 5Соңынан ләгенге суў қуйып, шәкиртлериниң аяқларын жуўып, белиндеги сүлги менен сүрте баслады+.

6Ийса Шимон Петрдиң қасына келгенде, Петр Оған:

– Ийем, мениң аяқларымды Сен жуўажақсаң ба? – деди.

7Ийса оған жуўап берип:

– Мениң не ислеп атырғанымды сен ҳәзир түсинбейсең. Бирақ соңынан түсинип аласаң, – деди.

8– Мениң аяқларымды Сен ҳеш қашан жуўмайсаң! – деди ол.

– Егер Мен сениң аяқларыңды жуўмасам, Мениң менен қатнаста болмайсаң, – деди Ийса+.

9Шимон Петр Ийсаға:

– Ийем, онда тек аяқларымды емес, қолларымды да, басымды да жуўа гөр! – деди.

10Ийса оған:

– Шомылған адам пүткиллей таза. Оның тек аяқларын ғана жуўыў керек. Сизлер де тазасызлар, бирақ ҳәммеңиз емес, – деди+.

11Ийса Өзине кимниң сатқынлық қылатуғынын билетуғын еди. Сонлықтан: «Бирақ ҳәммеңиз емес» деген еди+.

12Шәкиртлериниң аяқларын жуўып болғаннан соң, Ийса кийимлерин кийип, жамбаслап жатты да, оларға былай деди:

– Мениң сизлерге не ислегенимди түсиндиңлер ме? 13Сизлер Мени Устаз ҳәм Ийем деп атайсызлар. Дурыс айтасызлар, себеби Мен Солман+. 14Мен сизлердиң Ийеңиз ҳәм Устазыңыз бола тура, аяқларыңызды жуўған болсам, сизлер де бир-бириңиздиң аяқларыңызды жуўыўыңыз тийис+. 15Мен сизлерге не ислеген болсам, сизлер де соны ислеўиңиз ушын, Мен сизлерге өрнек көрсеттим+. 16Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: хызметши хожасынан уллы емес. Елши де өзин жибергеннен уллы емес+. 17Егер сизлер буларды билип орынласаңыз, бахытлы боласызлар!+

Ийсаға сатқынлық

(Мат 26:20-25; Мрк 14:17-21; Лук 22:21-23)

18•– Мен ҳәммеңиз туўралы айтып атырған жоқпан. Мен Өзимниң таңлап алғанларымды билемен. Бирақ Мухаддес Жазыўдағы: «Мениң нанымды жеген Маған қарсы қол көтерди»[*], – деген сөзлер орынланыўы керек+.

19Бул жүз бергенде, Мениң Сол екениме исениўиңиз ушын, Мен сизлерге ҳәзир, бул болмастан бурын айтып атырман+. 20Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: ким де ким Мен жиберген адамды қабыл алса, Мени қабыл алғаны болады. Ким де ким Мени қабыл алса, Мени Жибергенди қабыл алғаны болады+.

21Ийса буларды айтқаннан соң, руўхый қыйналып, ашық сөйлеп былай деди:

– Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: араңыздағы бириңиз Маған сатқынлық ислейди+.

22Шәкиртлери Оның кимди нәзерде тутып атырғанын түсинбей, бир-бирине қарасты. 23Шәкиртлерден бири Оның қасында жамбаслап жатырған еди. Ийса оны сүйетуғын еди+. 24Шимон Петр сол шәкиртке: «Ол ким туўралы айтып атыр, сора», – деп ымлады.

25Ийсаның көкирегине сүйенип жатырған сол шәкирт Оннан:

– Ийем, ол ким? – деп сорады.

26Ийса жуўап берип:

– Мен мына бир бөлек нанды малып, кимге берсем, ол – сол, – деди де, бир бөлек нанды малып, Шимон улы Яҳуда Исқариотқа берди. 27Яҳуда нанды алыўдан-ақ, оның ишине шайтан кирди. Ийса оған:

– Қылажақ исиңди тезирек қыл, – деди.

28Дастурхан әтирапында отырғанлардың ҳеш қайсысы Ийсаның бул сөзлерди Яҳудаға не ушын айтқанын түсинбеди. 29Ақша қутысы Яҳудада болғанлықтан, Ийса оған: «Байрам ушын бизлерге керекли затларды сатып ал» ямаса «Жарлыларға бир нәрсе бер», – деп атырған шығар, деп ойлады гейбиреўлери+. 30Ал Яҳуда бир бөлек нанды алыўдан-ақ, сыртқа шығып кетти. Түн болған еди.

Жаңа буйрық

31Яҳуда сыртқа шығып кеткеннен соң, Ийса былай деди:

– Ҳәзир Адам Улы уллыланды. Ол арқалы Қудай да уллыланды+. 32Қудай Ол арқалы уллыланғанлықтан, Қудайдың Өзи де Оны уллылайды. Оны тез арада уллылайды+.

33Балаларым! Енди Мен сизлер менен бирге узақ ўақыт болмайман. Мени излейсизлер, бирақ яҳудий басшыларына айтқанымдай, сизлерге де айтатуғыным: Мен баратуғын жерге сизлер жете алмайсызлар+.

34Сизлерге жаңа буйрық берип атырман: бир-бириңизди сүйиңлер! Мениң сизлерди сүйгеним сыяқлы, сизлер де бир-бириңизди сүйиңлер+. 35Егер бир-бириңизди сүйсеңлер, ҳәмме усы арқалы сизлердиң Мениң шәкиртлерим екениңизди билип алады.

Петрдиң Ийсадан таныўы ҳаққында

(Мат 26:31-35; Мрк 14:27-31; Лук 22:31-34)

36•Шимон Петр Ийсаға:

– Ийем, Сен қаяққа баратырсаң? – деди.

Ийса:

– Мен баратуғын жерге сен ҳәзир изимнен ерип бара алмайсаң. Бирақ соңынан изимнен келесең, – деп жуўап берди.

37Петр Оған:

– Ийем, не ушын Сениң изиңнен ҳәзир бара алмайман? Мен Сен ушын жанымды беремен! – деди+.

38Ийса оған былай деп жуўап берди:

– Мен ушын жаныңды бермекшимисең? Саған шынын, ҳақыйқатын айтаман: қораз шақырмастан бурын сен Меннен үш рет танасаң+.

14

Ийса – жол, ҳақыйқат ҳәм өмир

14^1Ийса шәкиртлерине былай деди:

– Жүреклериңиз ғам шекпесин. Қудайға исениңлер, Маған да исениңлер+. 2Әкемниң үйинде орын көп. Егер олай болмағанда, сизлерге айтпас едим. Өйткени Мен сизлер ушын орын таярлаўға кетип баратырман. 3Мен барып, сизлер ушын орын таярлағанымнан соң, сизлер де Мен болатуғын жерде болыўыңыз ушын, және келип, сизлерди Өз жаныма алып кетемен+. 4Мен баратуғын жерге апаратуғын жолды сизлер билесизлер.

5Томас Ийсаға:

– Ийем, Сениң қаяққа баратуғыныңды билмеймиз-ғо. Жолды қалай биле аламыз? – деди+.

6Ийса оған былай деди:

– Мен жол, ҳақыйқат ҳәм өмирмен. Мен арқалы болмаса, ҳеш ким Әкеге бара алмайды+. 7Егер Мени билсеңлер, Әкемди де билесизлер. Аўа, Оны билесизлер, себеби Оны көрдиңлер.

8Филип Ийсаға:

– Ийем, бизлерге Әкени көрсет, бизлерге соның өзи жеткиликли, – деди+.

9Ийса оған былай деди:

– Филип, Мен сонша ўақыттан бери сизлер менен бирге болсам да, Мени еле билмейсең бе? Мени көрген Әкени көрген болады. Сен не ушын: «Бизлерге Әкени көрсет», – деп айтып атырсаң+? 10Мениң Әкеде, Әкениң Менде екенине исенбейсең бе? Сизлерге айтқан сөзлеримди Өзлигимнен айтып турған жоқпан, ал Менде жасап атырған Әке Өз ислерин ислеп атыр+. 11Мениң Әкеде, Әкениң Менде екенине исениңлер. Ҳеш болмаса, ислеген ислерим арқалы Маған исениңлер+. 12Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Маған исенген адамның өзи де Мен ислеген ислерди ислейди, ҳәтте, олардан да үлкенирек ислерди ислейди. Себеби Мен Әкеме баратырман+. 13Әке Улы арқалы уллыланыўы ушын, Мениң атым менен не сорасаңлар да, ҳәммесин орынлайман. 14Мениң атым менен бир нәрсе сорасаңлар, Мен оны орынлайман+.

Ийсаның Мухаддес Руўхты ўәде етиўи

15– Егер Мени сүйсеңлер, Мениң буйрықларымды орынлайсызлар+. 16Мен Әкемнен сорайман ҳәм Ол сизлер менен мәңги бирге болыўы ушын басқа Жақлаўшыны жибереди+. 17Ол – Ҳақыйқат Руўхы. Дүнья Оны қабыл ете алмайды. Өйткени Оны көрмейди де, танымайды да. Бирақ сизлер Оны билесизлер. Себеби Ол сизлер менен бирге жасайды, Ол ишиңизде болады+. 18Сизлерди жетим қылып қалдырмайман, сизлерге қайтып келемен. 19Бираздан кейин, дүнья Мени қайтып көрмейди. Бирақ сизлер Мени көресизлер. Өйткени Мен қайта тирилемен, сизлер де қайта тирилесизлер+. 20Сол күни сизлер Мениң Әкемде, сизлердиң Менде ҳәм Мениң сизлерде екенимди билесизлер. 21Мениң буйрықларымды билип, оларды орынлаған адам – Мени сүйетуғын адам. Мени сүйген адамды Әкем де сүйеди. Мен де оны сүйип, оған Өзимди көрсетемен+.

22Исқариотлы емес басқа Яҳуда Ийсаға:

– Ийем, бул қалай болғаны, Өзиңди дүньяға емес, бизлерге көрсетежақсаң ба? – деди+.

23Ийса оған былай деп жуўап берди:

– Ким де ким Мени сүйсе, Мениң сөзимди орынлайды. Әкем де оны сүйеди. Бизлер оған келип, оның менен бирге жасаймыз+. 24Мени сүймеген адам сөзлеримди орынламайды. Сизлер еситип атырған сөзлер Меники емес, ал Мени жиберген Әкемдики.

25Мен еле сизлер менен бирге болған ўақтымда сизлерге буларды айттым. 26Әкемниң Мениң атымнан жиберетуғын Жақлаўшысы, Мухаддес Руўх сизлерге ҳәммесин үйретеди. Ол Мениң сизлерге айтқанларымның ҳәммесин еслериңизге түсиреди+. 27Мен сизлерге тынышлық қалдыраман. Өз тынышлығымды сизлерге беремен. Мен беретуғын тынышлық дүнья беретуғын тынышлыққа уқсамайды. Жүреклериңиз ғам шекпесин, қорқпаңлар+.

28Сизлер Мениң: «Сизлерден кетемен ҳәм және сизлерге қайтып келемен», – дегенимди еситтиңлер. Егер сизлер Мени сүйгениңизде: «Әкемниң жанына баратырман», – дегениме қуўанар едиңлер. Себеби Әкем Меннен уллы+. 29Булар жүз бергенде исениўиңиз ушын, еле жүз берместен бурын, сизлерге ҳәзирден айттым+. 30Сизлер менен енди көп сөйлеспеймен. Өйткени бул дүньяның ҳәкими[*] киятыр. Оның Мениң үстимнен ҳеш қандай бийлиги жоқ+. 31Бирақ бул дүнья Мениң Әкемди сүйетуғынымды ҳәм Оның Маған буйырғанларының ҳәммесин орынлайтуғынымды билиўи тийис. Қәне турыңлар, бул жерден кетейик.

15

Жүзим ағашы ҳәм оның шақалары

15^1– Мен – ҳақыйқый жүзим ағашыман, ал Әкем бағман+. 2Мендеги жемис бермейтуғын ҳәр бир шақаны Ол кесип таслайды. Жемис беретуғын ҳәр бир шақаны және де көбирек жемис берсин деп, путап тазалайды+. 3Мениң сизлерге айтқан сөзлерим арқалы сизлер әлле қашан тазасызлар+. 4Менде болыңлар, Мен де сизлерде боламан. Ағашта болмаған шақа өз-өзинен жемис бере алмағаны сыяқлы, сизлер де Менде болмасаңлар, жемис бере алмайсызлар+.

5Мен – жүзим ағашыман, сизлер – шақаларсыз. Ким Менде болып, Мен онда болсам, ол көп жемис береди. Себеби Менсиз ҳеш нәрсе ислей алмайсызлар+. 6Ким де ким Менде болмаса, шақа сыяқлы сыртқа тасланып, қуўрап қалады. Бундай шақалар жыйналып, отқа тасланып жандырылады+. 7Егер сизлер Менде болып, Мениң сөзлерим сизлерде болса, қәлегениңизди сораңлар, сизлерге бериледи+. 8Сизлер көп жемис берсеңлер, Әкем уллыланады. Сонда Мениң шәкиртлерим боласызлар.

9Әкениң Мени сүйгени сыяқлы, Мен де сизлерди сүйдим. Мениң сүйиспеншилигиме садық болыңлар+. 10Мен Әкемниң буйрықларын орынлап, Оның сүйиспеншилигине садық болғанымдай, сизлер де егер Мениң буйрықларымды орынласаңлар, Мениң сүйиспеншилигиме садық боласызлар. 11Буларды сизлерге Мениң қуўанышым сизлерде болыўы ушын ҳәм қуўанышыңыз толы болыўы ушын айттым+. 12Мениң буйрығым мынаў: Мен сизлерди қалай сүйген болсам, сизлер де бир-бириңизди солай сүйиңлер+. 13Дослары ушын өз жанын берген адамның сүйиспеншилигинен артық сүйиспеншилик жоқ+. 14Егер сизлер буйырғанларымды орынласаңлар, Мениң досларым боласызлар+. 15Буннан былай, сизлерди «қул» деп атамайман. Өйткени қул хожайынының не ислейтуғынын билмейди. Сизлерди «досларым» деп атайман. Себеби Әкемнен еситкенлеримниң ҳәммесин сизлерге билдирдим+. 16Сизлер Мени емес, Мен сизлерди таңладым. Барып жемис берсин ҳәм жемиси турақлы болсын деп, сизлерди тайынладым. Солай етип, Мениң атым менен Әкемнен не сорасаңлар да, Ол сизлерге береди+. 17Сизлерге буйрығым сол: бир-бириңизди сүйиңлер!+

Дүньяның жек көриўи

18– Егер дүнья сизлерди жек көрсе, сизлерден алдын оның Мени жек көргенин билиңлер+. 19Сизлер бул дүньяники болғаныңызда, дүнья өзине тийислилерди сүйер еди. Бирақ, сизлер бул дүньяники емессизлер. Өйткени Мен сизлерди дүньядан таңлап алдым. Сонлықтан дүнья сизлерди жек көреди+. 20Мениң: «Хызметши хожасынан уллы емес», – деген сөзлеримди еслериңизге түсириңлер. Егер адамлар Мени қуўдаласа, сизлерди де қуўдалайды. Егер Мениң сөзимди тыңласа, сизлердиң сөзлериңизди де тыңлайды+. 21Бул ислердиң ҳәммесин сизлерге Мениң атым себепли ислейди. Себеби олар Мени Жибергенди билмейди. 22Егер Мен келмегенимде ҳәм оларға айтпағанымда, олардың гүналары болмас еди. Бирақ енди гүналарына кеширим жоқ+. 23Мени жек көрген адам Мениң Әкемди де жек көрген болады+. 24Егер Мен олар арасында ҳеш ким ислемеген ислерди ислемегенимде, оларда гүна болмас еди. Енди болса, олар ислеримди көрсе де, Мени де, Әкемди де жек көрди+. 25Бирақ бул олардың Мухаддес Нызамындағы: «Мени бийкарға жек көрди»[*], – деген сөзлердиң орынланыўы ушын болды+.

26Әкемнен сизлерге Мен жиберетуғын Жақлаўшы, яғный Әкемнен шығатуғын Ҳақыйқат Руўх келгенде, Ол Мен туўралы гүўалық береди+. 27Сизлер де гүўалық бересизлер. Өйткени әўелден-ақ Мениң менен биргесизлер+.

16

16^1– Мен буларды сизлерге азғырылмаўыңыз ушын айттым. 2Сизлерди мәжилисханадан қуўып жибереди. Ҳәтте, сизлерди өлтирип атырған ҳәр бир адам буның менен Қудайға хызмет етип атырман, деп ойлайтуғын ўақыт келеди+. 3Буларды Әкемди де, Мени де билмегенликтен ислейди+. 4Сол ўақыт келгенде булар туўралы сизлерге айтқанымды еске түсириўиңиз ушын, сизлерге билдирген едим. Әўелден сизлерге буларды айтқан жоқпан, себеби Мен сизлер менен бирге едим+.

Мухаддес Руўхтың иси

5– Енди болса, Мени Жибергенниң жанына баратырман. Деген менен, араңызда ҳеш ким Меннен: «Қаяққа баратырсаң?» – деп сорап атырған жоқ+. 6Бирақ сизлерге буларды айтқаным ушын, жүрегиңиз қайғыға толды. 7Соған қарамастан, Мен сизлерге ҳақыйқатын айтаман: Мениң кеткеним сизлер ушын жақсырақ. Егер Мен кетпесем, сизлерге Жақлаўшы келмейди. Егер кетсем, Оны сизлерге жиберемен+. 8Ол келгенде, дүньяға гүнаның, ҳақлықтың ҳәм ҳүкимниң не екенин ашып береди. 9Гүна соннан ибарат: адамлар Маған исенбейди+. 10Ҳақлық соннан ибарат: Мен Әкемниң жанына кетип баратырман ҳәм енди қайтып Мени көрмейсизлер. 11Ҳүким соннан ибарат: бул дүньяның ҳәкими ҳүким етилди+.

12Сизлерге және де айтатуғынларым көп, бирақ ҳәзир сизлер көтере алмайсызлар. 13Бирақ Ол, яғный Ҳақыйқат Руўхы келгенде, сизлерди толық ҳақыйқатқа қарай жетелейди. Ол Өзлигинен сөйлемейди, тек нени еситсе, соны сөйлейди ҳәм келешекте не болатуғынын сизлерге билдиреди+. 14Ол Мени уллылайды. Өйткени Ол Меникинен алып, сизлерге билдиреди. 15Әкемде не бар болса, ҳәммеси Меники. Сонлықтан: «Ол Меникинен алып, сизлерге билдиреди», – деген едим+.

16Бираздан соң, сизлер Мени артық көрмейсизлер. Және бираздан соң, Мени қайтадан көресизлер[*]+.

Қайғыңыз қуўанышқа айланады

17Сонда шәкиртлердиң гейбиреўлери бир-бирине:

– «Бираздан соң, сизлер Мени артық көрмейсизлер, және бираздан соң, Мени қайтадан көресизлер» ҳәм «Себеби Әкеме кетип баратырман», – деп айтып, Ол бизлерге не демекши? 18«Бираздан соң» дегени не? Не айтқанына түсинбей атырмыз, – деди.

19Ийса олардың Өзине бир сораў бермекши болғанын билип, оларға былай деди:

– «Бираздан соң, Мени көрмейсизлер, және бираздан соң, Мени көресизлер», – дегеним ҳаққында бир-бириңизден сорап турсызлар ма? 20Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: сизлер жылап, аза тутасызлар, ал дүнья қуўанады. Сизлер қайғырасызлар, бирақ қайғыңыз қуўанышқа айланады+. 21Ҳаял бала туўғанда азап шегеди, өйткени оның ўақты келди. Бирақ баласын туўғаннан соң, дүньяға адам келгенликтен қуўанып, шеккен азабын умытып кетеди+. 22Сол сыяқлы, сизлер де ҳәзир қайғырып атырсызлар. Бирақ Мен сизлерди және көремен ҳәм жүрегиңиз қуўанышқа толады. Бул қуўанышты сизлерден ҳеш ким тартып ала алмайды+. 23Сол күни Меннен ҳеш нәрсе сорамайсызлар. Сизлерге шынын, ҳақыйқатын айтаман: Мениң атым менен Әкемнен не сорасаңлар да, Ол сизлерге береди+. 24Ҳәзирге дейин сизлер Мениң атым менен ҳеш нәрсе сорамадыңлар. Сораңлар, аласызлар, сонда қуўанышыңыз толы болады+.

25Сизлерге буларды тымсаллар менен айттым. Бирақ Мен сизлерге тымсаллар менен сөйлемейтуғын ўақыт келеди, сонда Әкем ҳаққында сизлерге ашықтан-ашық айтаман+. 26Сол күни Мениң атым менен Әкемнен сорайсызлар. Сизлер ушын Әкемнен Мен сорайман, деп атырғаным жоқ. 27Әкемниң Өзи сизлерди сүйеди, себеби сизлер Мени сүйип, Мениң Әкемнен келгениме исендиңлер+. 28Мен Әкемнен шығып, дүньяға келдим. Енди дүньяны қалдырып, Әкеме қайтып баратырман+.

29Шәкиртлери Ийсаға:

– Мине, енди ашық айтып турсаң, ҳеш тымсал қолланып атырған жоқсаң. 30Сениң ҳәмме нәрсени, ҳәтте, бизлердиң енди сорамақшы болғанымызды да билетуғыныңды билемиз. Сонлықтан Сениң Қудайдан келгениңе исенемиз, – деди+.

31Ийса оларға жуўап берип былай деди:

– Енди исенесизлер ме? 32Мине, ҳәммеңиз үйлериңизге тарқап кетип, Мени жалғыз қалдыратуғын ўақтыңыз келеди, ол келип қалды да. Бирақ Мен жалғыз емеспен, өйткени Әкем Мениң менен бирге+.

33Буларды сизлерге Менде болып, тынышлық алыўыңыз ушын айттым. Бул дүньяда қыйыншылық көресизлер, бирақ мәрт болыңлар, Мен дүньяны жеңдим!+

17

Ийсаның дуўасы

17^1Ийса бул сөзлерди айтып болғаннан соң, көзлерин аспанға тигип былай деди:

– Әке, ўақыт келди. Улың Сени уллылаўы ушын, Сен де Улыңды уллыла+. 2Себеби Сениң Оған берген адамларыңның ҳәммесине Ол мәңгилик өмир берсин деп, Сен Оған пүткил адамзат үстинен бийлик бердиң+. 3Мәңгилик өмир – бул Сени, жалғыз ҳақ Қудайды ҳәм Сен жиберген Ийса Масийхты билиў. 4Сениң Маған тапсырған исиңди тамамлағаным менен, Сени жер жүзинде уллыладым. 5Әке, дүнья жаратылмастан бурын Сениң менен бирге болғанымда, Менде болған уллылық пенен ҳәзир Мени Өзиңниң алдыңда уллыла+.

6Сениң Маған дүньядан берген адамларыңа Сениң атыңды таныттым. Олар Сеники еди, Сен оларды Маған бердиң ҳәм олар Сениң сөзлериңди орынлады. 7Сениң Маған берген нәрселериңниң ҳәммеси Сеннен екенин олар енди билип алды. 8Өйткени Маған берген сөзлериңди оларға тапсырдым, олар қабыл етти. Олар Мениң Сеннен келгенимди ҳақыйқаттан билди ҳәм Мени Сениң жибергениңе исенди+. 9Олар ушын сорайман: дүнья ушын емес, Маған берген адамларың ушын сорайман. Себеби олар Сеники+. 10Меникиниң ҳәммеси – Сеники ҳәм Сеникиниң ҳәммеси – Меники. Мен олар арқалы уллыландым+. 11Мен енди бул дүньяда емеспен, бирақ олар бул дүньяда. Мен Саған баратырман, Мухаддес Әке, Маған берген Өз атыңның күши менен оларды сақла[*], олар да Биз сыяқлы бир болсын+. 12Мен олар менен бирге болғанымда, Сениң Маған берген атыңның күши менен оларды қорғап сақладым[*]. Набыт болыўға тийисли адамнан басқа олардан ҳеш бири набыт болмады. Солай етип, Мухаддес Жазыў орынланды+.

13Енди Мен Саған баратырман. Мениң қуўанышым оларда толы болыўы ушын, бул сөзлерди дүньяда болған ўақтымда айтып атырман+. 14Мен оларға Сениң сөзиңди тапсырдым, дүнья болса оларды жек көрди. Өйткени Мениң дүньяға тийисли болмағаным сыяқлы, олар да дүньяға тийисли емес+. 15Оларды дүньядан алыўыңды емес, шайтаннан сақлаўыңды сорайман+. 16Мениң дүньяға тийисли болмағаным сыяқлы, олар да дүньяға тийисли емес. 17Оларды ҳақыйқат пенен мухаддес қыл. Сениң сөзиң – ҳақыйқат+. 18Сениң Мени дүньяға жибергениң сыяқлы, Мен де оларды дүньяға жибердим+. 19Олар да ҳақыйқат пенен мухаддес болыўы ушын, Мен Өзимди олар ушын бағышлайман.

20Мен тек олар ушын емес, ал олардың сөзлери арқалы Маған исенетуғынлар ушын да сорайман: 21олардың ҳәммеси бир болсын. Әке, Мени Сениң жибергениңе дүнья исениўи ушын, Сениң Менде ҳәм Мениң Сенде болғаным сыяқлы, олар да Бизде болсын. 22Биз бир болғанымыз сыяқлы, олар да бир болыўы ушын, Сениң Маған берген уллылығыңды оларға бердим+. 23Мен оларда, Сен Мендесең. Мени Сениң жибергениңди, сондай-ақ Сениң Мени сүйетуғының сыяқлы, оларды да сүйетуғыныңды дүнья билиўи ушын, олар да бир тутас болсын.

24Әке! Сениң Маған берген адамларың Мен болатуғын жерде Мениң менен бирге болыўын ҳәм Сен Мени дүнья жаратылмастан бурын сүйгенликтен, Сениң Маған берген уллылығыңды олардың да көриўин қәлеймен+.

25Әдил Әке! Дүнья Сени билмейди, бирақ Мен Сени билемен. Булар да Мени Сениң жибергениңди биледи+. 26Маған деген сүйиспеншилигиң оларда болыўы ушын ҳәм Мен де оларда болыўым ушын, Сениң атыңды оларға билдирдим ҳәм билдириўди даўам етемен+.

18

Ийсаның қолға алыныўы

(Мат 26:47-56; Мрк 14:43-50; Лук 22:47-53)

18^1•Ийса дуўа етип болғаннан соң, шәкиртлери менен бирге Кидрон сайының арғы жағасына өтти. Ол жерде бир бағ бар еди. Ийса шәкиртлери менен сол бағқа кирди+.

2Оған сатқынлық қылатуғын Яҳуда да бул жерди билетуғын еди. Себеби Ийса шәкиртлери менен ол жерде тез-тез ушырасып туратуғын еди+. 3Солай етип, Яҳуда жанына бир топар Рим әскерлери менен бас руўханийлер ҳәм парисейлер жиберген сақшыларды алып, сол жерге келди. Олардың қолларында паныс, шом ҳәм қураллар бар еди+.

4Ийса Өзине болажақ ҳәмме нәрсени билгенликтен, алдына шығып, олардан:

– Кимди излеп жүрсизлер? – деп сорады+.

5– Насыралы Ийсаны, – деп жуўап берди олар.

– Мен – Солман, – деди Ийса.

Ийсаның сатқыны Яҳуда да олар менен бирге турған еди. 6Ийса: «Мен – Солман» деўи менен, олар артқа шегинип, жерге жығылды.

7Сонда Ийса олардан және:

– Кимди излеп жүрсизлер? – деп сорады.

– Насыралы Ийсаны, – деди олар.

8Ийса жуўап берип:

– Сизлерге айттым-ғо, Мен – Солман. Егер Мени излеп жүрген болсаңлар, бул адамларды жибериңлер, кетсин, – деди.

9Бул Оның: «Сениң Маған бергенлериңниң ҳеш бирин жойтпадым», – деп бурын Өзи айтқан сөзлериниң орынланыўы ушын болды+.

10Сонда Шимон Петр жанындағы қылышын суўырып алып, бир силтеп, бас руўханийдиң қулының оң қулағын шаўып таслады. Қулдың аты Малкус еди+.

11Ийса Петрге:

– Қылышыңды қынабына салып қой! Әкемниң Маған берген азап кесесинен ишпейин бе? – деди+.

12•Соңынан әскерлер топары менен олардың басшысы ҳәм яҳудийлердиң сақшылары Ийсаны услап байлады. 13Оны дәслеп Ханнаға алып барды. Ханна сол жылы бас руўханий болған Каяфаның қәйин атасы еди+. 14Яҳудий басшыларына: «Халық ушын бир адамның өлиўи жақсырақ», – деп кеңес берген усы Каяфа еди+.

Петрдиң Ийсадан таныўы

(Мат 26:69-70; Мрк 14:66-68; Лук 22:55-57)

15Шимон Петр менен және басқа шәкирти Ийсаның изине ерип барды. Бул шәкирт бас руўханийге таныс болғанлықтан, Ийса менен бирге бас руўханийдиң ҳәўлисине кирди. 16•Ал Петр сыртта, қапының алдында қалды. Бас руўханийдиң танысы болған сол шәкирт сыртқа шығып, қапыны қараўыллаған шоры қыз бенен сөйлести де, Петрди ишке алып кирди.

17Қапыны қараўыллаған шоры қыз Петрден:

– Сен де бул Адамның шәкиртлеринен емессең бе? – деп сорады.

– Яқ, – деп жуўап берди ол.

18Күн суўық болғанлықтан, хызметшилер менен сақшылар көмир жағып, жылынып турды. Петр де олар менен бирге турып жылынды.

Бас руўханийдиң Ийсаны тергеўи

(Мат 26:59-66; Мрк 14:55-64; Лук 22:66-71)

19•Бас руўханий Ийсадан Оның шәкиртлери ҳәм тәлиматы ҳаққында сорады.

20Ийса оған былай деп жуўап берди:

– Мен дүньяға ашық сөйледим. Ҳәмме ўақытта яҳудийлер жыйналатуғын мәжилисханаларда ҳәм Ибадатханада үйреттим. Жасырын ҳеш нәрсе айтпадым+. 21Неге Меннен сорап атырсаң? Сөзлеримди еситкенлерден сора. Олар не айтқанымды биледи.

22Ийса усыларды айтқанда, Оған жақын турған сақшылардың бири:

– Бас руўханийге де усылай жуўап бериўге бола ма? – деп Оның бетине урып жиберди+.

23Ийса оған:

– Егер Мен надурыс сөйлеген болсам, надурыслығымды дәлилле. Бирақ дурыс сөйлеген болсам, неге Мени урасаң? – деди.

24Ханна Ийсаны байлаўлы ҳалында бас руўханий Каяфаға жиберди.

Петрдиң Ийсадан және таныўы

(Мат 26:71-75; Мрк 14:69-72; Лук 22:58-62)

25Шимон Петр еле отқа жылынып тур еди.

– Сен де Оның шәкиртлеринен емессең бе? – деп сорады олар.

Бирақ ол танып:

– Яқ, – деди.

26Бас руўханийдиң қулларының бири, Петр қулағын шапқан адамның ағайини Петрден:

– Сени бағда Оның менен бирге көрген жоқпан ба? – деп сорады+.

27Петр және танды. Сол ўақытта-ақ қораз шақырды+.

Ийса Пилат алдында

(Мат 27:1-2, 11-31; Мрк 15:1-5; Лук 23:1-5, 13-25)

28•Таң азанда яҳудий басшылары Ийсаны Каяфаның алдынан ҳәким Пилаттың сарайына алып барды. Олар Қутқарылыў байрамының асын ҳарамланбай жеў ушын сарайға кирмеди+. 29Сол себептен Пилат сыртқа шығып, олардан:

– Бул адамды не нәрседе айыплап атырсызлар? – деп сорады+.

30Олар жуўап берип:

– Егер бул адам жынаятшы болмағанда, Оны сениң алдыңа алып келмес едик, – деди.

31Пилат оларға:

– Оны өзлериңиз алып кетип, өз нызамыңыз бойынша ҳүким етиңлер, – деди.

Яҳудий басшылары:

– Бизлерге ҳеш кимди өлтириўге рухсат етилмеген, – деди.

32Ийсаның Өзиниң қандай өлим менен өлетуғыны ҳаққында айтқан сөзлериниң орынланыўы ушын усылай болды+.

33Сонда Пилат және сарайына кирди ҳәм Ийсаны өзине шақыртып:

– Сен Яҳудийлердиң Патшасымысаң? – деп сорады+.

34Ийса былай деп жуўап берди:

– Буны өзиң айтып турсаң ба ямаса Мен туўралы саған басқалар айтты ма?

35Пилат:

– Мен не яҳудиймен бе? Сени маған Өз халқың менен бас руўханийлериң тапсырды. Сен не ислеп қойдың? – деди.

36Ийса жуўап берип:

– Мениң Патшалығым бул дүньяда емес. Егер Патшалығым бул дүньяда болғанда, яҳудий басшыларының қолына тапсырылмаўым ушын, хызметшилерим гүресер еди. Бирақ Мениң Патшалығым бул жерде емес, – деди+.

37– Демек, Сен патша екенсең-дә? – деди Пилат.

Ийса жуўап берип:

– Өзиң айтқандай, Мен Патшаман. Мен ҳақыйқат ҳаққында гүўалық бериў ушын туўылдым ҳәм соның ушын дүньяға келдим. Ким ҳақыйқат тәрепинде болса, Мениң даўысымды еситеди, – деди+.

38Пилат Ийсаға:

– Ҳақыйқат деген не? – деди.

Буны айтып болғаннан соң, Пилат және яҳудийлердиң жанына шығып, оларға:

– Мен Оннан ҳеш айып таба алмай атырман+. 39Бирақ сизлерде бар бир әдет бойынша, мен ҳәр Қутқарылыў байрамында сизлер ушын бир тутқынды босатып беретуғын едим. Сизлер ушын Яҳудийлердиң Патшасын босатып бериўимди қәлейсизлер ме? – деди+.

40Бирақ олар және:

– Яқ, Оны емес, Бараббаны босат! – деп бақырысты.

Ал Барабба қозғалаңшы еди.

19

Ийсаның өлимге ҳүким етилиўи

19^1•Сонда Пилат Ийсаны услап, қамшылаўды буйырды. 2Әскерлер тикенли шыбықлардан таж өрип, Ийсаның басына кийгизди. Соңынан Оған шым қызыл шапан жапты. 3Алдына келип:

– Жасасын, Яҳудийлердиң Патшасы! – деп жүзине шапалақ пенен урды.

4Пилат және сыртқа шығып, яҳудийлерге:

– Мине, мениң Оннан ҳеш бир айып таппағанымды сизлерди билсин деп, Оны сизлердиң алдыңызға шығарып атырман, – деди+.

5Сонда басында тикенли тажы, үстинде шым қызыл шапаны бар Ийса сыртқа шықты. Пилат оларға:

– Мине, бул Адам! – деди.

6Бас руўханийлер менен олардың сақшылары Ийсаны көргенде:

– Оны атанақ ағашқа шегелет, шегелет! – деп бақырысты.

Пилат оларға:

– Оны сизлер алып кетип, атанақ ағашқа шегелеңлер. Өйткени мен Оннан ҳеш қандай айып таппай атырман, – деди.

7Яҳудий басшылары оған жуўап берип:

– Бизлерде нызам бар ҳәм сол нызам бойынша, Ол өлиўи шәрт. Себеби Ол Өзин Қудайдың Улы деп атады, – деди+.

8Пилат бул сөзлерди еситкенде, бурынғыдан бетер қорқып кетти. 9Қайтадан сарайына кирип, Ийсадан:

– Сен қай жерденсең? – деп сорады.

Бирақ Ийса оған жуўап бермеди+. 10Пилат Оған:

– Мениң менен сөйлеспейжақсаң ба? Сени азат қылыўға да, атанақ ағашқа шегелетиўге де бийлигим бар екенин билмейсең бе? – деди.

11Ийса жуўап берип:

– Саған Қудайдан берилмегенде, сенде Мениң үстимнен ҳеш қандай бийлик болмас еди. Сонлықтан Мени саған услап бергенниң гүнасы сениң гүнаңнан аўырырақ, – деди+.

12Сол ўақыттан баслап, Пилат Ийсаны азат етиўге тырысты. Бирақ яҳудий басшылары:

– Бул Адамды азат қылсаң, Рим императорының досты емессең. Өзин патша деп атайтуғын ҳәр бир адам императорға қарсы болады, – деп бақырысты+.

13Пилат бул сөзлерди еситкенде, Ийсаны сыртқа шығарды ҳәм «Тас майданша», еврейше Габбата деп аталған жердеги ҳүким гүрсисине отырды. 14Таярлық күни, Қутқарылыў байрамынан бир күн бурын саат он екилер шамасында Пилат яҳудийлерге:

– Мине, сизлердиң Патшаңыз! – деди.

15Бирақ олар бақырысып:

– Жоқ қыл Оны! Жоқ қыл, атанақ ағашқа шегеле! – деди.

Пилат оларға:

– Сизлердиң Патшаңызды атанақ ағашқа шегелейин бе? – деди.

– Бизлердиң Рим императорынан басқа патшамыз жоқ, – деп жуўап берди бас руўханийлер+.

16Солай етип, Пилат Ийсаны атанақ ағашқа шегелеў ушын әскерлерге тапсырды.

Ийсаның атанақ ағашқа шегелениўи

(Мат 27:32-44; Мрк 15:21-32; Лук 23:26-43)

Әскерлер Ийсаны алып кетти. 17•Ийса Өз атанақ ағашын арқалап, «Бас сүйек орны», еврейше Голгота деп аталған жерге келди. 18Сол жерде Ийсаны ҳәм Оның менен бирге еки адамды атанақ ағашқа шегеледи. Олардың биреўи оң тәрепте, екиншиси сол тәрепте, ал Ийса ортада еди.

19Пилат жазыў жаздырып, оны атанақ ағаштың үстине илдиртти. Онда: «НАСЫРАЛЫ ИЙСА – ЯҲУДИЙЛЕРДИҢ ПАТШАСЫ», – деп жазылған еди. 20Яҳудийлердиң көбиси бул жазыўды оқыды. Өйткени Ийса атанақ ағашқа шегеленген жер қалаға жақын еди ҳәм бул жазыў еврейше, латынша ҳәм грекше жазылған еди+. 21Яҳудийлердиң бас руўханийлери Пилатқа былай деди:

– «Яҳудийлердиң Патшасы» деп жазба, «Оның Өзи: Мен – Яҳудийлердиң Патшасыман, деди», – деп жаз.

22– Не жазажақ болсам жаздым, – деп жуўап берди Пилат.

23Әскерлер Ийсаны атанақ ағашқа шегелегеннен соң, Оның кийимин алды ҳәм оны төрт бөлекке бөлип, ҳәр қайсысы бир бөлектен алды. Көйлегин де алды. Ол тигилмеген болып, бастан-аяқ бир пүтин тоқыма еди.

24Сонлықтан әскерлер бир-бирине:

– Буны жыртпайық, шек таслайық, кимге түссе, сол алсын, – деди.

Бул Мухаддес Жазыўдағы мына сөзлердиң орынланыўы ушын болды:

«Кийимлеримди өз ара бөлисти,

Липасларым ушын шек таслады»[*].

Әскерлер усы айтылғанды иследи+. 25Ийсаның атанақ ағашының қасында Оның анасы, анасының апасы, Клопаның ҳаялы Мәриям ҳәм магдалалы Мәриям турған еди+. 26Ийса анасын ҳәм оның жанында турған Өзиниң сүйикли шәкиртин көргенде, анасына:

– Апа, мине, сениң улың, – деди+.

27Кейин шәкиртине:

– Мине, бул сениң анаң, – деди.

Сол ўақыттан баслап, сол шәкирт оны өз үйине алды.

Ийсаның жан тапсырыўы

(Мат 27:45-56; Мрк 15:33-41; Лук 23:44-49)

28•Соннан соң, Ийса ҳәммесиниң тамамланғанын билип, Мухаддес Жазыў орынланыўы ушын[*]:

– Шөллеп турман! – деди+.

29Сол жерде сирке суўына толы бир гүзе тур еди. Әскерлер сорғышты оған батырып алып, майоран шөби[*] шыбығына қадады да, Ийсаның аўзына тутты. 30Ийса оны татып көрип:

– Орынланды, – деди де, басын ийип, жан тапсырды.

31Бул таярлық күни[*] еди. Ертеңги күн Қутқарылыў байрамына туўра келетуғын айрықша Шаббат күни[*] болғанлықтан, яҳудий басшылары денелерди атанақ ағашта қалдырыўды қәлемеди. Олар Пилаттан шегеленгенлердиң аяқларын сындырып[*], денелерди алып таслаўды сорады+. 32Сонда әскерлер барып, Ийса менен атанақ ағашқа шегеленгенлердиң дәслеп бириншисиниң, соңынан екиншисиниң аяқларын сындырып таслады. 33Бирақ Ийсаның қасына келгенде, Оның әлле қашан жан тапсырғанын көрип, аяқларын сындырмады. 34Буның орнына, әскерлердиң бири Оның бүйирин найза менен тести. Сол ўақытта-ақ қан менен суў ағып шықты+. 35Буны көрген адамның гүўалығы ҳақыйқат. Ол өзиниң ҳақыйқатлықты айтып атырғанын биледи. Сизлер де исениўиңиз ушын ол гүўалық берди+. 36Булардың ҳәммеси: «Оның ҳеш бир сүйеги сынбайды»[*], – деген Мухаддес Жазыўдағы сөзлердиң орынланыўы ушын болды+. 37Мухаддес Жазыўдың басқа бир жеринде: «Өзлери найза менен тескен Адамға қарайды»[*], – делинген+.

Ийсаның қәбирге қойылыўы

(Мат 27:57-61; Мрк 15:42-47; Лук 23:50-56)

38•Буннан соң, ариматиялы Юсуп Ийсаның денесин алып кетиў ушын Пилаттан рухсат сорады. Юсуп Ийсаның шәкирти еди. Бирақ ол яҳудий басшыларынан қорққанлықтан, буны жасырып жүрген еди. Пилат рухсат бергеннен соң, Юсуп барып, Ийсаның денесин алып кетти+. 39Бурын түнде Ийсаға келген Никодим де жүз қадаққа[*] жақын мирра[*] менен алоэ араласпасын алып келди+. 40Яҳудийлердиң жерлеў дәстүри бойынша, олар Ийсаның денесин хош ийисли затлар себилген зығыр кепинге орады+. 41Ийса атанақ ағашқа шегеленген жерде бир бағ болып, бул бағдың ишинде еле ҳеш ким қойылмаған бир жаңа қәбир бар еди+. 42Бул күн яҳудийлердиң таярлық күни болғанлықтан, қәбир жақын жайласқаны себепли, олар Ийсаны сол жерге қойды.

20

Ийсаның қайта тирилиўи

(Мат 28:1-8; Мрк 16:1-8; Лук 24:1-12)

20^1•Екшемби күни таң азанда, еле қараңғы болғанда, магдалалы Мәриям қәбирге келди ҳәм қәбирдиң аўзындағы тастың алып тасланғанын көрди+. 2Ол жуўырып, Шимон Петрге ҳәм Ийсаның жақсы көретуғын сол шәкиртине барды да, оларға:

– Ийемизди қәбирден алып кетипти. Оны қай жерге қойғанын билмеймиз, – деди+.

3Сонда Петр менен басқа шәкирт шығып, қәбирге қарай жол алды. 4Олар жуўырып кетти. Бирақ сол шәкирт Петрден тезирек жуўырып, қәбирге биринши болып келди. 5Ол ишке үңилип қарағанда, сол жерде жатырған зығыр кепинди көрди, бирақ ишке кирмеди. 6Оның изинен Шимон Петр жетип келип, қәбирге кирди. Сол жерде жатырған кепинди ҳәм 7Ийсаның басына оралған орамалды көрди. Орамал кепин менен бирге емес, ал бөлек жерде бүкленип турған еди. 8Сонда қәбирге биринши болып келген сол шәкирт те ишке кирди ҳәм усыларды көрип, исенди. 9Себеби олар Ийсаның өлимнен қайта тирилиўи тийис екенлиги туўралы айтылған Мухаддес Жазыўды елеге дейин түсинбейтуғын еди+. 10Буннан соң, шәкиртлер үйлерине қайтып кетти.

Ийсаның магдалалы Мәриямға көриниўи

(Мат 28:9-10; Мрк 16:9-11)

11•Ал Мәриям қәбирдиң сыртында жылап турған еди. Жылап турып, еңкейип қәбирдиң ишине қарады 12ҳәм ақ кийимли еки периштени көрди. Бири Ийсаның денеси жатқан жердиң бас ушында, екиншиси аяқ ушында отырған еди+.

13Олар Мәриямнан:

– Ҳаял, сен неге жылап турсаң? – деп сорады.

– Ийемди алып кетипти. Оны қай жерге қойғанын билмеймен, – деди ол.

14Усыларды айтып болып, арқасына бурылды ҳәм Ийсаның турғанын көрди. Бирақ Оның Ийса екенин танымады+.

15Ийса оған:

– Ҳаял, сен неге жылап турсаң? Кимди излеп жүрсең? – деди.

Мәриям Оны бағман деп ойлап, Оған:

– Мырза, егер Оны сен алып кеткен болсаң, қай жерге қойғаныңды маған айт, мен Оны алып қайтайын, – деди+.

16Ийса оған:

– Мәриям! – деди.

Мәриям бурылып, еврейшелеп:

– Рәббуний! – деди. Рәббуний – «устаз» дегенди аңлатады.

17Ийса оған:

– Маған қол тийгизбе! Себеби Мен еле Әкемниң жанына көтерилмедим. Ал сен туўысқанларыма барып, Мениң Әкемниң ҳәм сизлердиң Әкеңиздиң, Мениң Қудайымның ҳәм сизлердиң Қудайыңыздың алдына көтерилип баратырғанымды айт, – деди+.

18Магдалалы Мәриям шәкиртлерге барып, оларға:

– Мен Ийемди көрдим! – деди ҳәм Ийсаның өзине не айтқанларын оларға хабарлады.

Ийсаның шәкиртлерине көриниўи

(Мат 28:16-20; Мрк 16:14-18; Лук 24:36-49)

19•Екшемби күни кеште шәкиртлер бирге жыйналған еди. Яҳудий басшыларынан қорққанлықтан, олар үйдиң қапыларын илип қойғанда, Ийса келди. Олардың ортасында турып, оларға:

– Тынышлық сизлерге яр болсын! – деди.

20Буны айтып, оларға қолларын[*] ҳәм бүйирин көрсетти. Шәкиртлер Ийемизди көрип, қатты қуўанды.

21Ийса оларға және былай деди:

– Тынышлық сизлерге яр болсын! Әкем Мени жибергени сыяқлы, Мен де сизлерди жиберип атырман+. 22Усылай деди де, оларға қарай үплеп:

– Мухаддес Руўхты алыңлар+. 23Сизлер кимниң гүналарын кеширсеңлер, Қудай да оның гүналарын кеширеди. Сизлер кимниң гүналарын кеширмесеңлер, Қудай да оның гүналарын кеширмейди, – деди+.

Ийсаның Томасқа көриниўи

24Он еки шәкирттиң бири, Егиз деп аталған Томас Ийса келгенде олардың арасында жоқ еди+. 25Сонлықтан басқа шәкиртлер оған:

– Бизлер Ийемизди көрдик, – дести.

Бирақ Томас оларға:

– Оның қолларындағы шеге излерин көрмегенимше, бармағым менен шеге излерин ҳәм қолларым менен Оның бүйирин услап көрмегенимше, исенбеймен, – деди.

26Бир ҳәптеден соң, Ийсаның шәкиртлери және үйде жыйналған еди. Томас та олар менен бирге еди. Үйдиң қапылары илик болғанда, Ийса келип, олардың ортасында турды да:

– Тынышлық сизлерге яр болсын! – деди.

27Соңынан Томасқа:

– Бармағыңды берман соз. Қолларыма қара, қолыңды созып, бүйиримди услап көр. Гүманланбай, исен, – деди.

28Томас Оған жуўап берип:

– Ийем мениң, Қудайым мениң! – деди+.

29Ийса оған:

– Сен Мени көргенликтен исендиң. Бирақ, көрмей исенгенлер қандай бахытлы! – деди+.

Бул китаптың мақсети

30Ийса шәкиртлериниң алдында бул китапта жазылмаған басқа да көп кәраматлы белгилер иследи+. 31Бирақ булар сизлердиң Ийсаның Масийх, Қудайдың Улы екенине исениўиңиз ушын ҳәм исенип, Оның аты менен өмирге ийе болыўыңыз ушын жазылды+.

21

Ийсаның Галилада жети шәкиртине көриниўи

21^1Буннан соң, Ийса Тиберия көлиниң жағасында шәкиртлерине және көринди. Бул былай болды:+
2Шимон Петр, Егиз деп аталған Томас, Галиланың Кана қаласынан болған Натаниел, Зебедейдиң уллары ҳәм Ийсаның шәкиртлеринен және екеўи бирге еди+. 3Шимон Петр оларға:

– Мен балық аўлаўға кетип баратырман, – деди.

– Бизлер де сениң менен бирге барамыз, – деди олар.

Олар барып, қайыққа минди. Бирақ сол түни ҳеш нәрсе тута алмады.

4Таң атқанда, көлдиң жағасында Ийса турған еди. Бирақ шәкиртлери Оның Ийса екенин билмеди+.

5Ийса олардан:

– Ҳәй, дослар, балығыңыз жоқ па? – деп сорады.

– Жоқ, – деп жуўап берди олар+.

6– Аўыңызды қайықтың оң жағына салыңлар, сонда тутасызлар, – деди Ийса.

Олар аў салып, көп балық тутқанлықтан, аўды тартып шығара алмады+.

7Ийсаның сүйикли шәкирти Петрге:

– Бул Ийемиз! – деди.

«Бул Ийемиз» дегенди еситкеннен, Шимон Петр шапанын түрип көлге секирди+. 8Ал басқа шәкиртлер балық толы аўды сүйреп, қайық пенен келди. Өйткени олар жағадан шама менен еки жүз шығанақ узақлықта еди. 9Олар жағаға шыққанда, ол жерде жағылып атырған көмирди ҳәм қоздың үстине қойылған балық пенен нанды көрди.

10Ийса оларға:

– Ҳәзир тутқан балықларыңыздан алып келиңлер, – деди.

11Шимон Петр қайыққа минип, балыққа толы аўды жағаға тартып шығарды. Аўда бир жүз елиў үш ири балық бар еди. Балықлар соншелли көп болса да, аў жыртылмады. 12Ийса оларға:

– Келиңлер, азанғы аўқатты жеңлер, – деди.

Шәкиртлериниң ҳеш қайсысы Оннан: «Сен кимсең?» – деп сораўға батына алмады. Себеби Оның Ийемиз екенин билетуғын еди. 13Ийса жақынырақ келди де, нанды алып, оларға берди. Балықлар менен де усылай иследи.

14Солай етип, бул Ийсаның өлимнен тирилгенинен соң, шәкиртлерине үшинши мәрте көриниўи еди+.

Ийсаның Петр менен сөйлесиўи

15Азанғы аўқатты жеп болғаннан соң, Ийса Шимон Петрден:

– Юхан улы Шимон, Мени олардан да көбирек сүйесең бе? – деп сорады.

– Аўа, Ийем. Сени жақсы көретуғынымды билесең-ғо, – деди Оған Петр.

Ийса оған:

– Қозыларымды отлат, – деди.

16Ийса екинши мәрте оннан:

– Юхан улы Шимон, Мени сүйесең бе? – деп сорады.

Петр Оған:

– Аўа, Ийем. Сени жақсы көретуғынымды билесең-ғо, – деди.

Ийса оған:

– Қойларымды бақ, – деди+.

17Үшинши мәрте Ийса оннан:

– Юхан улы Шимон, Мени жақсы көресең бе? – деп сорады.

Петр Оның өзинен үшинши мәрте: «Мени жақсы көресең бе?» – деп сорағанына қапа болды.

– Ийем, Сен ҳәммесин билесең, Сени сүйетуғынымды да билесең, – деди Петр.

Ийса оған былай деди:

– Қозыларымды отлат. 18Саған шынын, ҳақыйқатын айтаман: жас ўақтыңда белбеўиңди өзиң байлап, қәлеген жериңе баратуғын едиң. Бирақ қартайғаныңда қолларыңды созып турасаң ҳәм басқа биреў белбеўиңди байлап, сени қәлемеген жериңе алып барады.

19Ийса буны Петрдиң қандай өлим менен Қудайды уллылайтуғынын билдириў ушын айтқан еди. Усыны айтып болып:

– Изиме ер, – деди+.

20Петр артына бурылып, Ийсаның сүйикли шәкиртиниң излерине ерип киятырғанын көрди. Бул – кешки аўқат ўақтында Ийсаның көкирегине сүйенип жатып: «Ийем, Саған ким сатқынлық ислейди?» – деп сораған шәкирт еди+. 21Петр оны көрип, Ийсадан:

– Ийем, оған не болады? – деп сорады.

22Ийса оған:

– Мен келемен дегенше, оның жасаўын қәлесем, саған не? Сен Мениң изиме ер, – деди+.

23Солай етип, туўысқанлар арасында: «Бул шәкирт өлмейди», – деген сөз тарқалды. Бирақ Ийса Петрге: «Ол өлмейди», – деген жоқ. Ал: «Мен келемен дегенше, оның жасаўын қәлесем, саған не?» – деген еди.

24Булардың ҳәммеси ҳаққында гүўалық берип, усыларды жазған сол шәкирт. Бизлер оның гүўалығының ҳақыйқат екенин билемиз+.

25Ийса ислеген басқа да көп ислер бар. Егер олар бирме-бир жазылғанда, жазылған китаплар дүньяға сыймас еди, деп ойлайман+.

* 1:17 Масийх – «Басына май қуйылған адам» дегенди аңлатады. Қудай ўәде еткен Қутқарыўшы. Сөзликке қараң.

* 1:19 Лебийли – лебий урыўына тийисли адам. Олар Ибадатханада хызмет еткен. 1Жлн 23:28-32.

* 1:21 Мал 4:5-6.

* 1:21 Нзм 18:15-19.

* 1:23 Ийш 40:3.

* 1:24-25 Парисейлер – Ийсаның заманында яҳудий халқының күшли диний топары.

* Юхн 1:27 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Бирақ Ол меннен алдын бар еди».

* 1:31 Суў менен шомылдырыў – грек тилинде «баптизо». Бул рәсим адамлардың Қудайдың алдында тәўбе етип, таза өмирди баслаўының нышаны.

* 1:42 Кифа – бул Петрдиң басқа аты – арамейше Кифа, грекше Петр. Екеўи де «тас» дегенди билдиреди. Мат 16:18.

* 1:51 Адам Улы – Ийса Масийх Өзин көбинесе усылай атады, сөзликке қараң.

* 2:6 Еки-үш метрета – бир метрета шама менен 40 л.

* 2:13 Қутқарылыў байрамы – сөзликке қараң.

* 2:17 Заб 68:10.

* 3:3 Қайтадан – жоқарыдан.

* 3:14 Сан 21:4-9.

* Юхн 3:15 адам – Базы қолжазбаларда «адам өлмейди, ал» деген сөзлер де бар.

* Юхн 5:3-4 Базы қолжазбаларда 3-аяттың ақырында ҳәм 4-аятта мына сөзлер де бар: «Олар суўдың қозғалыўын күтип жататуғын еди. Себеби Жаратқан Ийениң бир периштеси ара-тура ҳәўизге түсип, суўды ҳәрекетке келтиретуғын еди. Суў қозғалғаннан соң, биринши болып суўға түскен адам қандай аўырыў болса да, аўырыўына шыпа табатуғын еди».

* Юхн 5:16 Базы қолжазбаларда «…ҳәм Оны өлтириўдиң жолын излей» деген сөзлер де бар.

* 5:17 Әкем – Қудай.

* 6:7 Еки жүз динарлық – бир динар жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

* Юхн 6:11 отырғанларға үлестирип берди – Базы қолжазбаларда «шәкиртлерине берди, шәкиртлери отырғанларға үлестирип берди» делинген.

* 6:31 Шығ 16:4-5; Заб 77:24.

* 6:31 Манна – Израил халқы Мысырдан шығып шөлде жүргенде, Қудай аспаннан берген азық.

* 6:45 Ийш 54:13.

* Юхн 6:69 Қудайдың Мухаддеси – Базы қолжазбаларда «Масийх, тири Қудайдың Улы».

* 7:22 Жар 17:9-14.

* 7:42 2Пат 7:12; Мих 5:2.

* 8:5 Леб 20:10; Нзм 22:22-24.

* Юхн 8:9 Базы қолжазбаларда «…ҳүжданлары әшкара болып» деген сөзлер де бар.

* 8:17 Нзм 17:6; 19:15.

* Юхн 8:59 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Ол олардың арасынан өтип кетти ҳәм жолын даўам етти».

* Юхн 9:35 Адам Улына – Базы қолжазбаларда «Қудай Улына».

* 10:22 Ибадатхананы бағышлаў байрамы – б. э. ш. 164 жылғы Қудайдың үйиниң жаңадан бағышланыўын еске алыў байрамы.

* 10:34 Заб 81:6.

* 12:13 Ҳосанна! – «Қутқара гөр!» деген мәнисте. Қудайды алғыслағанда айтылады.

* 12:13 Заб 117:25-26.

* 12:14-15 Қыз Сион – Ерусалим.

* 12:14-15 Зхр 9:9.

* 12:31 Бул дүньяның ҳәкими – шайтан.

* 12:38 Ийш 53:1.

* 12:40 Ийш 6:10.

* Юхн 12:47 орынламаса – Базы қолжазбаларда «исенбесе».

* 13:18 Заб 40:10.

* 14:30 Бул дүньяның ҳәкими – шайтан.

* 15:25 Заб 34:19; 68:5.

* Юхн 16:16 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Себеби Мен Әкемниң алдына баратырман».

* Юхн 17:11 Маған берген Өз атыңның күши менен оларды сақла – Базы қолжазбаларда: «Өз атыңның күши менен Маған бергенлериңди сақла».

* Юхн 17:12 Сениң Маған берген атыңның күши менен оларды қорғап сақладым – Базы қолжазбаларда: «…атыңның күши менен оларды қорғадым. Маған бергенлериңди сақладым».

* 19:24 Заб 21:19.

* 19:28 Заб 21:16; 68:22.

* 19:29 Майоран шөби – бул назбайгүл шөбине туқымлас өсимлик.

* 19:31 Таярлық күни – жума күни.

* 19:31 Шаббат күни – шемби күни.

* 19:31 Аяқларын сындырып – олардың тезирек өлиўи ушын солай исленген.

* 19:36 Шығ 12:46; Сан 9:12; Заб 33:21.

* 19:37 Зхр 12:10.

* 19:39 Жүз қадақ – жүз «литра» (грек аўырлық өлшеми). Шама менен 34 кг.

* 19:39 Мирра – хош ийисли шайыр.

* Юхн 20:20 Әййемги славянша аўдармада «ҳәм аяқларын» деген сөзлер де бар.

+ 1:1 Жар 1:1, Аян 19:13, Юхн 20:28, 1Юхн 5:20, Фил 2:6

+ 1:3 Заб 32:6, 1Кор 8:6, Кол 1:16, Евр 1:2

+ 1:4 Юхн 5:26, Юхн 11:25, 1Юхн 1:2, 1Юхн 5:11, Юхн 8:12, Юхн 9:5, Юхн 12:46

+ 1:6 Мат 3:1, Мрк 1:4, Лук 1:80, Лук 3:2

+ 1:7 Юхн 3:26, Юхн 5:33, Юхн 10:41, Юхн 20:31, Елш 19:4

+ 1:9 Заб 35:10, Ийш 49:6, 1Пет 2:9
+ 1:11 Юхн 5:43
+ 1:12 Мат 5:9, 1Юхн 3:1, 1Юхн 5:1, Рим 8:14
+ 1:13 Юхн 3:3, Яқп 1:18

+ 1:14 1Юхн 4:2, 2Юхн 1:7, 1Тим 3:16, Евр 2:14

+ 1:15 Мат 3:11

+ 1:17 Нзм 33:4, Юхн 7:19, Юхн 14:6

+ 1:18 Шығ 33:20, Юхн 6:46, 1Юхн 4:12, Кол 1:15, 1Тим 6:16

• 1:19 Мат 3:1-12, Мрк 1:2-8, Лук 3:15-17

+ 1:20 Елш 13:25

+ 1:21 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17, Нзм 18:15, Нзм 18:18-19

+ 1:23 Ийш 40:3

+ 1:29 Шығ 12:3, Леб 1:10, Ийш 53:7, 1Пет 1:19, 1Юхн 2:2, 1Юхн 4:10

+ 1:31 Лук 1:17
+ 1:32 Ийш 11:2, Мат 3:16, Мрк 1:10, Лук 3:22
+ 1:33 Иол 2:28, Елш 1:5
+ 1:35 Мат 11:2, Мрк 2:18, Лук 11:1
+ 1:36 Юхн 1:29
+ 1:38 Юхн 18:4, Юхн 18:7
+ 1:40 Мат 4:18-20, Мрк 1:16-20, Лук 5:2-11
+ 1:41 Юхн 4:25

+ 1:42 Мат 16:18, Мрк 3:16, Гал 1:18, 1Кор 1:12

+ 1:44 Юхн 12:21

+ 1:45 Юхн 21:2, Нзм 18:15, Лук 24:27, Мат 2:23, Лук 2:39

+ 1:47 Заб 31:2, Рим 9:6

+ 1:49 Заб 2:7, Мат 27:11, Мат 27:42, Юхн 11:27

+ 1:51 Жар 28:12, Дан 7:13

+ 2:1 Юхн 4:46, Юхн 21:2

+ 2:4 Мрк 14:41, Юхн 7:6, Юхн 7:30, Юхн 8:20, Юхн 13:1

+ 2:6 Юхн 3:25

+ 2:12 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Юхн 7:3, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

• 2:13 Мат 21:12-13, Мрк 11:15-17, Лук 19:45-46

+ 2:13 Нзм 16:1, Нзм 16:16, Юхн 6:4, Юхн 11:55

+ 2:16 Лук 2:49
+ 2:17 Заб 68:10
+ 2:18 Юхн 4:48, Юхн 6:30, 1Кор 1:22

+ 2:19 Мрк 8:31, Мрк 14:58, Мрк 15:29, Юхн 10:18

+ 2:22 Лук 24:8, Юхн 12:16
+ 2:23 Юхн 11:45
+ 3:1 Юхн 7:50, Юхн 19:39

+ 3:5 Мрк 16:16, Елш 2:38, Мат 5:20, 1Кор 15:50

+ 3:13 Ҳкм 30:4, Юхн 6:38, 1Кор 15:47, Эфс 4:9

+ 3:14 Сан 21:9, Юхн 8:28, Юхн 12:32
+ 3:16 Рим 5:8, Эфс 2:4, 1Юхн 3:1, 1Юхн 4:10
+ 3:17 Юхн 8:15, Юхн 12:47
+ 3:18 Мрк 16:16
+ 3:19 Юхн 1:4, Юхн 8:12, Юхн 7:7
+ 3:20 Эфс 5:13
+ 3:22 Юхн 4:1-2
+ 3:24 Мат 11:2, Мрк 6:17-18, Лук 3:19-20
+ 3:25 Юхн 2:6
+ 3:26 Юхн 1:7, Юхн 5:33
+ 3:27 1Кор 4:7
+ 3:28 Мал 3:1, Мрк 1:2, Юхн 1:20

+ 3:29 Мат 9:15, Мат 25:1-13, Аян 19:7, Аян 21:2, Мат 9:15, Мрк 2:19

+ 3:33 Юхн 8:26
+ 3:35 Мат 3:17, Мат 17:5, Юхн 5:20
+ 3:36 Юхн 5:24, Юхн 6:40, 1Юхн 5:12-13
+ 4:2 Юхн 3:22
+ 4:3 Юхн 2:11-12
+ 4:4 Лук 9:52-53
+ 4:5 Жар 33:19, Жар 48:22
+ 4:10 Заб 35:10, Ерм 2:13, Ерм 17:13
+ 4:14 Ийш 55:1, Юхн 7:38
+ 4:19 Юхн 9:20

+ 4:20 Жар 12:6-7, Жар 33:18, Нзм 11:29, Нзм 27:12, Бий 9:7, Нзм 12:5

+ 4:22 4Пат 17:28-34, Заб 147:8-9, Елш 13:23, Рим 3:1-2

+ 4:23 Рим 8:15, Эфс 6:18, Заб 144:18
+ 4:24 2Кор 3:17
+ 4:25 Юхн 1:41, Мат 11:2, Нзм 18:18
+ 4:26 Юхн 9:37

+ 4:34 Нзм 8:3, Юхн 5:30, Юхн 6:38, Юхн 9:4, Юхн 14:31

+ 4:35 Мат 9:38, Лук 10:2
+ 4:36 1Кор 3:6-9
+ 4:42 Юхн 1:29, 1Юхн 4:14
+ 4:44 Мат 13:57, Мрк 6:4, Лук 4:24
+ 4:45 Юхн 2:23
+ 4:46 Юхн 2:1, Юхн 21:2, Юхн 2:12
+ 4:48 Юхн 2:18, Юхн 6:30, 1Кор 1:22
+ 4:53 Мат 8:13, Елш 16:34, Елш 18:8
+ 4:54 Юхн 2:11
+ 5:2 Нхм 3:1, Нхм 12:39
+ 5:8 Мат 9:6-7, Мрк 2:11, Лук 5:24
+ 5:10 Шығ 20:10, Ерм 17:21
+ 5:16 Юхн 15:20
+ 5:18 Юхн 7:1, Фил 2:6

+ 5:20 Мат 3:17, Мат 17:5, Юхн 3:35, Юхн 10:17, Юхн 15:9, Юхн 17:26

+ 5:21 Ийш 26:19, Езк 37:5, Езк 37:12, Дан 12:2, Рим 8:11, 1Кор 15:45

+ 5:22 Юхн 17:2, Елш 10:42

+ 5:23 Мат 10:40, Лук 10:16, Юхн 13:20, Юхн 15:23

+ 5:24 Юхн 3:36, Юхн 6:40, Юхн 20:31, 1Юхн 5:9-13, 1Юхн 3:14

+ 5:25 Мат 27:52-53, Эфс 2:1, Эфс 2:5

+ 5:26 Юхн 1:4, Юхн 11:25, 1Юхн 1:2, 1Юхн 5:11

+ 5:27 Дан 7:13

+ 5:28 Ийш 26:19, Езк 37:12, Юхн 11:25, Юхн 11:43

+ 5:29 Дан 12:2
+ 5:30 Мрк 14:36, Юхн 6:38, Юхн 8:16
+ 5:31 Юхн 8:13
+ 5:33 Юхн 1:7, Юхн 3:26, Юхн 10:41
+ 5:35 Мат 5:16, 2Пет 1:19
+ 5:36 Юхн 8:18, Юхн 10:25, 1Юхн 5:9
+ 5:39 Лук 24:27
+ 5:41 1Сал 2:6

+ 5:43 Юхн 10:25, Юхн 12:12, Юхн 1:11, Юхн 3:11-12

+ 5:44 Юхн 12:43
+ 5:46 Сан 21:9, Нзм 28:15
• 6:1 Мат 14:13-21, Мрк 6:30-44, Лук 9:10-17

+ 6:4 Шығ 12:1-30, Нзм 16:1, Нзм 16:16, Юхн 2:13, Юхн 11:55

+ 6:5 Юхн 1:44, 4Пат 4:42-44
+ 6:8 Юхн 1:40, Юхн 1:44
+ 6:11 Мат 15:36
+ 6:14 Мат 11:2-3, Юхн 4:25, Юхн 11:27
• 6:16 Мат 14:22-27, Мрк 6:45-52
+ 6:27 Ийш 55:2
+ 6:29 1Юхн 3:23

+ 6:30 Мат 12:38, Юхн 2:18, Юхн 4:48, 1Кор 1:22

+ 6:31 Шығ 16:15, Сан 11:7-9, Нхм 9:15, Заб 77:24

+ 6:34 Юхн 4:15
+ 6:35 Юхн 4:14, Юхн 7:37
+ 6:37 Юхн 17:6

+ 6:38 Юхн 3:13, 1Кор 15:47, Мрк 14:36, Юхн 5:30

+ 6:39 Мат 18:14, Юхн 10:28-29
+ 6:40 Юхн 3:35, Юхн 5:24, 1Юхн 5:12-13
+ 6:42 Мат 13:55
+ 6:44 Ҳош 11:4, Юхн 12:32
+ 6:45 Ийш 54:13
+ 6:46 Шығ 33:20, Мат 11:27, Юхн 1:18
+ 6:51 Юхн 3:13, Мат 26:26-28
+ 6:53 Мрк 14:22-24, 1Кор 10:16, 1Кор 11:27
+ 6:56 Юхн 15:4-5, 1Юхн 3:24
+ 6:62 Мрк 16:19, Лук 24:51, Елш 1:9
+ 6:63 2Кор 3:6
+ 6:64 Юхн 13:11
+ 6:69 Мрк 1:24
+ 6:70 Юхн 13:2, Юхн 13:27
+ 6:71 Юхн 18:2-3
+ 7:1 Юхн 5:18, Юхн 8:37, Юхн 11:53
+ 7:2 Леб 23:34, Нзм 16:13-15

+ 7:3 Мрк 3:31, Мрк 6:3, Юхн 2:12, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мрк 14:41, Юхн 2:4, Юхн 8:20, Юхн 13:1
+ 7:7 Юхн 15:18, Юхн 3:19
+ 7:13 Юхн 19:38
+ 7:16 Юхн 8:28, Юхн 12:49, Юхн 14:10
+ 7:18 Юхн 5:41, Юхн 8:50
+ 7:19 Нзм 33:4, Юхн 1:17
+ 7:20 Мрк 3:22, Юхн 8:48, Юхн 10:20
+ 7:23 Мат 12:2, Юхн 5:16
+ 7:24 Юхн 8:15
+ 7:27 Юхн 8:14, Юхн 9:29, Юхн 19:9
+ 7:29 Мат 11:27, Юхн 8:55

+ 7:30 Юхн 10:39, Мрк 14:41, Юхн 2:4, Юхн 7:6, Юхн 8:20, Юхн 13:1

+ 7:31 Юхн 8:30
+ 7:33 Мрк 14:7, Юхн 14:19, Юхн 16:5
+ 7:34 Юхн 8:21-22, Юхн 13:33

+ 7:37 Леб 23:36, Сан 29:35, Нхм 8:18, Мат 11:28, Заб 41:2, Ийш 55:1, Мат 5:6, Юхн 4:14, Юхн 6:35

+ 7:38 Заб 35:10, Ийш 58:11, Ерм 2:13, Ерм 17:13, Зхр 14:8

+ 7:39 Ийш 44:3, Иол 2:28, Елш 2:4

+ 7:40 Нзм 18:15, Нзм 18:18-19, Юхн 1:21

+ 7:42 2Пат 7:12, 2Пат 7:16, 1Пат 16:1, Мих 5:2, Мат 2:1, Лук 2:4-7

+ 7:43 Юхн 9:16, Юхн 10:19
+ 7:48 1Кор 1:20, 1Кор 2:8
+ 7:50 Юхн 3:1, Юхн 19:39
+ 7:51 Сан 35:30, Нзм 17:6, Нзм 19:15
+ 7:52 4Пат 14:25
+ 8:5 Леб 20:10, Нзм 22:22-24, Езк 16:38
+ 8:6 Лук 11:54, Лук 20:20
+ 8:7 Нзм 17:7, Рим 2:1, Рим 2:22
+ 8:11 Юхн 5:14

+ 8:12 Ийш 42:6, Ийш 49:6, Лук 2:30, Юхн 1:4, Юхн 1:9, Юхн 12:35

+ 8:13 Юхн 5:31
+ 8:14 Юхн 13:3, Юхн 16:28, Юхн 7:27
+ 8:15 Юхн 3:17, Юхн 7:24, Юхн 12:47
+ 8:16 Юхн 5:30, Юхн 16:32
+ 8:17 Сан 35:30, Нзм 17:6, Нзм 19:15
+ 8:18 Юхн 5:36, 1Юхн 5:9
+ 8:19 Мат 11:27, Юхн 16:3
+ 8:20 Мрк 14:41, Юхн 2:4, Юхн 7:6, Юхн 13:1

+ 8:21 Езк 3:18, Езк 33:8, Юхн 7:34-35, Юхн 13:33

+ 8:23 1Юхн 4:5, Юхн 17:14

+ 8:26 Юхн 15:15, Юхн 3:33

+ 8:28 Сан 21:9, Юхн 3:14, Юхн 12:32, Юхн 5:30, Юхн 7:16

+ 8:29 Юхн 4:34, Юхн 6:38

+ 8:30 Юхн 7:31

+ 8:32 Яқп 2:12, 1Пет 2:16, Рим 6:18, 1Кор 7:22, 2Кор 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Мат 3:9
+ 8:34 2Пет 2:19, Рим 6:16-20, Тит 3:3
+ 8:35 Жар 21:10, Гал 4:30
+ 8:37 Юхн 5:18, Юхн 7:1, Юхн 11:53
+ 8:39 Лук 19:9
+ 8:41 Нзм 32:6, Ийш 63:16, Ийш 64:8
+ 8:43 Ерм 6:10

+ 8:44 1Юхн 3:8, 1Юхн 3:10, 1Юхн 3:12, Жар 3:4, 2Кор 11:3, Аян 12:9

+ 8:48 Мрк 3:22, Юхн 7:20
+ 8:49 Юхн 5:23
+ 8:50 Юхн 5:41, Юхн 7:18
+ 8:51 Юхн 5:24, Юхн 11:26
+ 8:54 Евр 5:5, Юхн 17:1, Елш 3:13, 2Пет 1:17
+ 8:55 Юхн 7:28-29
+ 8:56 Мат 13:17, Лук 17:22
+ 8:59 Юхн 10:31
+ 9:2 Шығ 20:5, Езк 18:19
+ 9:4 Юхн 4:34, Юхн 11:9, Юхн 12:35
+ 9:5 Юхн 1:4, Юхн 8:12, Юхн 12:46
+ 9:6 Мрк 7:33, Мрк 8:23
+ 9:7 Ийш 8:6, Лук 13:4
+ 9:14 Юхн 5:9

+ 9:16 Шығ 20:8-10, Сан 15:32-36, Юхн 7:43, Юхн 10:19

+ 9:17 Юхн 4:19, Юхн 6:14
+ 9:22 Юхн 7:13, Юхн 12:42, Юхн 16:2
+ 9:24 Ешу 7:19
+ 9:29 Юхн 7:27, Юхн 8:14

+ 9:31 Аюп 27:9, Заб 65:18, Ҳкм 15:8, Ҳкм 28:9, Ийш 59:2

+ 9:37 Юхн 4:26
+ 9:40 Рим 2:19
+ 9:41 Юхн 15:22, Яқп 4:17
+ 10:6 Мрк 6:52, Мрк 8:17
+ 10:9 Заб 22:2, Езк 34:14

+ 10:11 Заб 22:1, Заб 79:2, Ийш 40:11, Езк 34:11-15, Езк 34:31, Ўаз 12:12, Евр 13:20, Юхн 15:13, 1Юхн 3:16

+ 10:12 Мат 7:15, Елш 20:29
+ 10:13 Зхр 11:16-17
+ 10:15 Мат 11:27

+ 10:16 Ийш 56:8, Юхн 11:52, Ийш 40:11, Езк 34:23, Езк 37:24, Лук 12:32

+ 10:17 Мат 3:17, Юхн 5:20
+ 10:18 Юхн 2:19
+ 10:19 Юхн 7:43, Юхн 9:16
+ 10:20 Мрк 3:22, Юхн 7:20, Юхн 8:48, Ҳош 9:7
+ 10:21 Шығ 4:11, Заб 145:8
+ 10:23 Елш 3:11, Елш 5:12
+ 10:24 Мат 26:63, Юхн 1:24-25, Юхн 1:41
+ 10:25 Юхн 5:36
+ 10:28 Юхн 3:16, Юхн 17:12
+ 10:30 Юхн 17:11
+ 10:31 Юхн 8:59
+ 10:33 Леб 24:16, Мат 9:3
+ 10:34 Заб 81:6
+ 10:36 Юхн 3:17, Заб 2:7, Мрк 2:7, Мрк 14:64
+ 10:38 Юхн 14:10
+ 10:39 Лук 4:30, Юхн 7:30
+ 10:40 Юхн 1:28
+ 10:41 Юхн 1:7, Юхн 3:26, Юхн 5:33
+ 10:42 Юхн 7:31
+ 11:1 Лук 10:38-39
+ 11:2 Юхн 12:3
+ 11:8 Юхн 8:59, Юхн 10:31
+ 11:9 Юхн 9:4, Юхн 12:35
+ 11:10 Ерм 13:16
+ 11:11 Мат 9:24, Мрк 5:39, 4Пат 4:31

+ 11:16 Мат 10:3, Мрк 3:18, Лук 6:15, Юхн 14:5, Юхн 20:24, Юхн 21:2, Елш 1:13, Юхн 13:37

+ 11:24 Лук 14:14, Юхн 5:29, Юхн 6:39

+ 11:25 Юхн 1:4, Юхн 5:26, 1Юхн 1:2, 1Юхн 5:11

+ 11:26 Юхн 5:24, Юхн 8:51

+ 11:27 Заб 2:7, Мат 11:2, Юхн 1:49, Мат 16:16, Мрк 8:29

+ 11:35 Лук 19:41
+ 11:37 Юхн 9:6-7
+ 11:38 Мат 27:60
+ 11:41 Юхн 17:1
+ 11:42 Юхн 3:17
+ 11:43 Юхн 5:28
+ 11:44 Юхн 5:28
• 11:45 Мат 26:1-5, Мрк 14:1-22, Лук 22:1-2
+ 11:45 Юхн 2:23
+ 11:50 Юхн 18:14
+ 11:51 Ийш 53:10-11, Мрк 10:45
+ 11:52 Ийш 49:6, Юхн 10:16, 1Юхн 2:2
+ 11:53 Мрк 14:1, Юхн 5:18, Юхн 7:1, Юхн 8:37

+ 11:55 Шығ 12:1-30, Нзм 16:1, Нзм 16:16, Юхн 2:13, Юхн 6:4, 2Жлн 30:17-18

+ 11:57 Юхн 7:11

• 12:1 Мат 26:6-13, Мрк 14:3-9, Лук 7:36-50

+ 12:1 Шығ 12:1-30, Юхн 11:55, Мат 21:17, Юхн 11:1, Юхн 11:18

+ 12:2 Лук 10:38
+ 12:3 Юхн 11:2
+ 12:6 Юхн 13:29
+ 12:8 Нзм 15:11
+ 12:9 Юхн 11:44
• 12:12 Мат 21:4-9, Мрк 11:7-10, Лук 19:35-38
+ 12:13 Заб 117:25-26
+ 12:15 Зхр 9:9, Мат 21:4-5
+ 12:16 Юхн 2:22
+ 12:19 Юхн 11:47-48
+ 12:21 Юхн 1:44
+ 12:23 Юхн 2:4, Юхн 17:1
+ 12:24 1Кор 15:36
+ 12:25 Мат 10:39, Лук 14:26
+ 12:27 Мрк 14:34, Юхн 13:21
+ 12:28 Мрк 1:11, Мрк 9:7
+ 12:29 Елш 23:9
+ 12:30 Юхн 11:42
+ 12:31 Юхн 16:11, 2Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Сан 21:9, Юхн 3:14, Юхн 8:28, Ҳош 11:4, Юхн 6:44

+ 12:33 Юхн 18:32

+ 12:34 Заб 88:5, Заб 109:4, Ийш 9:7

+ 12:35 Ийш 2:5, Юхн 1:4, Юхн 8:12, Эфс 5:8, Ҳкм 4:19, Ерм 13:16, Юхн 9:4, Юхн 11:9, 1Юхн 1:6

+ 12:36 Лук 16:8, 1Сал 5:5

+ 12:38 Ийш 53:1, Рим 10:16

+ 12:40 Ийш 6:10, Мат 13:15, Мрк 4:12, Елш 28:27

+ 12:41 Ийш 6:1
+ 12:42 Юхн 3:1, Юхн 9:22, Юхн 16:2
+ 12:43 Юхн 5:44
+ 12:44 Мат 10:40, Юхн 13:20, Юхн 14:1
+ 12:45 Юхн 14:9
+ 12:46 Юхн 1:4, Юхн 8:12, Юхн 9:5
+ 12:47 Юхн 3:17, Юхн 4:42, Юхн 8:15
+ 12:48 Нзм 18:19

+ 13:1 Шығ 12:1-30, Юхн 12:1, Мрк 14:41, Юхн 2:4, Юхн 7:6, Юхн 8:20

+ 13:2 Юхн 6:70

+ 13:3 Мат 11:27, Юхн 17:2, Юхн 8:14, Юхн 16:28

+ 13:5 Мат 20:28, Лук 22:27

+ 13:8 1Кор 6:11, Эфс 5:26, Тит 3:5, Евр 10:22

+ 13:10 Юхн 15:3

+ 13:11 Юхн 6:64, Юхн 18:2

+ 13:13 Мат 7:22, Мат 23:8, Лук 6:46, Фил 2:11

+ 13:14 1Тим 5:10
+ 13:15 1Пет 2:21
+ 13:16 Лук 6:40, Юхн 15:20

+ 13:17 Мат 24:46, Лук 11:28, Яқп 1:22, Рим 2:13

• 13:18 Мат 26:21-25, Мрк 14:18-21, Лук 22:21-23

+ 13:18 Юхн 6:70, Заб 40:10
+ 13:19 Мрк 13:23, Юхн 14:29, Юхн 16:4
+ 13:20 Мат 10:40, Лук 10:16, Юхн 12:44
+ 13:21 Мрк 14:34, Юхн 12:27

+ 13:23 Юхн 19:26, Юхн 20:2, Юхн 21:7, Юхн 21:20

+ 13:29 Юхн 12:6
+ 13:31 1Пет 4:11
+ 13:32 Юхн 17:1, Юхн 17:5
+ 13:33 Юхн 7:34, Юхн 8:21

+ 13:34 1Юхн 2:7-8, 1Юхн 3:11, 2Юхн 1:5, Леб 19:18, Юхн 15:12

• 13:36 Мат 26:31-35, Мрк 14:27-31, Лук 22:31-34

+ 13:37 Юхн 11:16, Юхн 21:19
+ 13:38 Юхн 18:27
+ 14:1 Юхн 12:44
+ 14:3 Юхн 14:1, 1Сал 4:17
+ 14:5 Юхн 11:16
+ 14:6 Юхн 1:17, Юхн 11:25, Евр 10:20
+ 14:8 Юхн 1:43, Юхн 12:21
+ 14:9 Юхн 12:45
+ 14:10 Юхн 10:38
+ 14:11 Юхн 5:36
+ 14:12 Юхн 8:14, Юхн 13:3, Юхн 16:28

+ 14:14 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Юхн 15:16, Юхн 16:23, 1Юхн 3:22

+ 14:15 Мат 28:20, 1Юхн 5:3, 2Юхн 1:6, Рим 13:10

+ 14:16 Юхн 15:26, Юхн 16:13
+ 14:17 1Кор 2:14, Елш 2:4
+ 14:19 Юхн 7:33
+ 14:21 Ҳкм 8:17, Юхн 16:27
+ 14:22 Лук 6:16, Елш 1:13
+ 14:23 Аян 3:20

+ 14:26 Юхн 15:26, Юхн 16:13, 1Кор 2:10, 1Юхн 2:20, Лук 24:49

+ 14:27 Фил 4:7, Кол 3:15
+ 14:28 Юхн 14:1-2, 1Кор 11:3, 1Кор 15:24
+ 14:29 Мрк 13:23, Юхн 13:19
+ 14:30 Юхн 12:31, Эфс 2:2
+ 15:1 Ийш 5:1
+ 15:2 Ерм 2:21, Мат 3:10, Мат 7:19
+ 15:3 Юхн 13:10
+ 15:4 1Юхн 2:6

+ 15:5 Рим 11:17, Юхн 6:56, 1Юхн 3:24, Мрк 4:20

+ 15:6 Мат 13:42
+ 15:7 Юхн 14:14
+ 15:9 Мат 3:17, Юхн 5:20

+ 15:11 Юхн 3:29, Юхн 16:24, Юхн 17:13, 1Юхн 1:4, 2Юхн 1:12

+ 15:12 Юхн 13:34

+ 15:13 Юхн 10:11, 1Юхн 3:16, Рим 5:7-8, Эфс 5:2

+ 15:14 Мрк 3:35

+ 15:15 Юхн 3:32, Юхн 8:26

+ 15:16 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Юхн 14:14, Юхн 16:23

+ 15:17 1Юхн 2:7, 1Юхн 3:11, 2Юхн 1:5
+ 15:18 Мрк 13:13, Юхн 7:7, 1Юхн 3:13
+ 15:19 Юхн 8:23, Юхн 17:14

+ 15:20 Мат 10:24, Лук 6:40, Юхн 13:16, Юхн 5:16, 1Кор 4:12, 2Кор 4:9, 1Сал 2:15, 2Тим 3:12

+ 15:22 Юхн 9:41
+ 15:23 Юхн 5:23
+ 15:24 Юхн 7:31, Юхн 10:37
+ 15:25 Заб 34:19, Заб 68:5

+ 15:26 Юхн 14:17, Юхн 16:13, Елш 5:32, 1Юхн 5:6-8

+ 15:27 Лук 24:48, Юхн 19:35, Елш 1:8

+ 16:2 Юхн 9:22, Юхн 12:42, Елш 8:1, Елш 9:1, Елш 26:9

+ 16:3 Юхн 18:19
+ 16:4 Мрк 13:23, Юхн 13:19, Юхн 14:29
+ 16:5 Юхн 7:33, Юхн 14:12
+ 16:7 Юхн 15:26
+ 16:9 Юхн 8:24
+ 16:11 Юхн 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Юхн 14:17, Юхн 15:26, 1Юхн 2:20, 1Кор 2:10

+ 16:15 Юхн 17:10
+ 16:16 Юхн 7:33
+ 16:20 Мат 9:15
+ 16:21 Ийш 26:17
+ 16:22 2Кор 6:10

+ 16:23 Мат 7:7-8, Мрк 11:24, Юхн 14:14, Юхн 15:16

+ 16:24 Юхн 3:29, Юхн 15:11, Юхн 17:13, 2Юхн 1:12

+ 16:25 Мрк 8:32
+ 16:27 Юхн 14:21
+ 16:28 Юхн 8:14, Юхн 13:3
+ 16:30 Юхн 2:24-25
+ 16:32 Мат 26:31, Мрк 14:27, Юхн 8:16

+ 16:33 Юхн 14:27, Кол 3:15, Рим 8:37, Аян 3:21

+ 17:1 Юхн 11:41, Юхн 2:4, Юхн 12:23, Юхн 8:54, Юхн 13:32

+ 17:2 Мат 28:18, Юхн 5:22, Юхн 13:3
+ 17:5 Юхн 1:1-2
+ 17:8 Юхн 6:69
+ 17:9 Лук 22:32
+ 17:10 Юхн 16:15, Ийш 49:3
+ 17:11 Юхн 10:30
+ 17:12 2Сал 3:3, Юхн 13:2, Юхн 10:28

+ 17:13 Юхн 3:29, Юхн 15:11, Юхн 16:24, 2Юхн 1:12

+ 17:14 Юхн 8:23, Юхн 15:19
+ 17:15 Мат 6:13
+ 17:17 Заб 118:160
+ 17:18 Юхн 20:21
+ 17:22 Рим 8:30
+ 17:24 Юхн 14:3
+ 17:25 Ерм 12:1, Юхн 8:55, Юхн 10:15
+ 17:26 Мат 3:17, Юхн 5:20

• 18:1 Мат 26:47-56, Мрк 14:43-50, Лук 22:47-53

+ 18:1 Мат 26:36
+ 18:2 Лук 22:39
+ 18:3 Елш 1:16
+ 18:4 Юхн 13:1, Юхн 1:38, Юхн 20:15
+ 18:9 Юхн 17:12
+ 18:10 Лук 22:38
+ 18:11 Мрк 10:38, Мрк 14:36
• 18:12 Мат 26:57-58, Мрк 14:53-54, Лук 22:54
+ 18:13 Лук 3:2, Елш 4:6
+ 18:14 Юхн 11:50

• 18:16 Мат 26:69-70, Мрк 14:66-68, Лук 22:55-57

• 18:19 Мат 26:59-66, Мрк 14:55-64, Лук 22:66-71

+ 18:20 Юхн 7:26
+ 18:22 3Пат 12:24, Елш 23:2, Елш 23:4
+ 18:26 Юхн 18:10

+ 18:27 Мат 26:64, Мрк 14:72, Лук 22:60, Юхн 13:38

• 18:28 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мрк 15:1-5, Лук 23:1-5

+ 18:28 Елш 10:28, Нзм 16:1

+ 18:29 Лук 3:1, Лук 13:1, Елш 3:13, Елш 4:27, 1Тим 6:13

+ 18:32 Мрк 10:33, Юхн 12:33
+ 18:33 Мат 2:2
+ 18:36 Юхн 8:23, Юхн 17:14
+ 18:37 Юхн 3:11, 1Юхн 4:6
+ 18:38 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 18:39 Мрк 15:6-7

• 19:1 Мат 27:15-31, Мрк 15:6-20, Лук 23:13-25

+ 19:4 Лук 23:41, Евр 4:15
+ 19:7 Юхн 10:36, Леб 24:16
+ 19:9 Ийш 53:7, Елш 8:32-33
+ 19:11 Юхн 18:2, Юхн 18:14
+ 19:12 Елш 3:13
+ 19:15 Заб 92:1

• 19:17 Мат 27:32-44, Мрк 15:21-32, Лук 23:26-43

+ 19:20 Евр 13:12
+ 19:24 Заб 21:19
+ 19:25 Лук 24:18, Лук 8:2
+ 19:26 Юхн 13:23

• 19:28 Мат 27:45-56, Мрк 15:33-41, Лук 23:44-49

+ 19:28 Заб 68:22
+ 19:31 Нзм 21:23, Ешу 8:29, Ешу 10:26-27
+ 19:34 1Юхн 5:6

+ 19:35 Юхн 15:27, Елш 1:8, 1Юхн 1:1-3, Аян 1:2

+ 19:36 Шығ 12:46, Сан 9:12, Заб 33:21, Мат 1:23, Мат 21:4, Мат 26:56

+ 19:37 Зхр 12:10

• 19:38 Мат 27:57-61, Мрк 15:42-47, Лук 23:50-56

+ 19:38 Юхн 7:13
+ 19:39 Юхн 3:1, Юхн 7:50, Мат 2:11
+ 19:40 Юхн 11:44
+ 19:41 4Пат 21:18, 4Пат 21:26
• 20:1 Мат 28:1-10, Мрк 16:1-8, Лук 24:1-12
+ 20:1 Лук 8:2
+ 20:2 Юхн 13:23
+ 20:9 Заб 15:10, Лук 24:27
• 20:11 Мрк 16:9-11
+ 20:12 Лук 24:4, Елш 1:10
+ 20:14 Лук 24:16, Лук 24:31, Юхн 21:4
+ 20:15 Юхн 1:38, Юхн 18:4
+ 20:17 Мат 28:10, Рим 8:29, Евр 2:11

• 20:19 Мат 28:16-20, Мрк 16:14-18, Лук 24:36-49

+ 20:21 Юхн 17:18
+ 20:22 Жар 2:7
+ 20:23 Мат 16:19, Мат 18:18
+ 20:24 Юхн 11:16
+ 20:28 Юхн 1:1, 1Юхн 5:20, Фил 2:6
+ 20:29 Мрк 15:32, 1Пет 1:8
+ 20:30 Юхн 21:25

+ 20:31 Заб 2:7, Мат 14:33, Лук 1:35, Юхн 1:7, Елш 19:4, Юхн 3:14-15, 1Юхн 5:13

+ 21:1 Юхн 6:1

+ 21:2 Юхн 11:16, Юхн 14:5, Юхн 20:24, Юхн 1:45, Юхн 2:1, Мат 4:21, Лук 5:10

+ 21:4 Лук 24:16, Лук 24:31, Юхн 20:14
+ 21:5 Лук 24:41
+ 21:6 Лук 5:4
+ 21:7 Юхн 13:23
+ 21:14 Юхн 20:19, Юхн 20:26
+ 21:16 Елш 20:28, 1Пет 5:1
+ 21:19 Юхн 13:37, 2Пет 1:14
+ 21:20 Юхн 13:23, Юхн 13:25
+ 21:22 Мат 16:27, Мрк 9:1
+ 21:24 Юхн 15:27, 3Юхн 1:12
+ 21:25 Юхн 20:30

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Юхан

Алғы сөз

Юхан

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи